tag:blogger.com,1999:blog-72618972009-02-20T19:07:03.882-08:00mitilathttp://www.blogger.com/profile/00198395812327102471noreply@blogger.comBlogger5125tag:blogger.com,1999:blog-7261897.post-1091500213703905412004-08-02T19:24:00.000-07:002004-08-03T16:49:19.676-07:00<p dir="rtl" align="center"> </p><p dir="rtl" align="center"> </p><p dir="rtl" align="center"> <br /> </p><p dir="rtl" align="center"> </p><p dir="rtl" align="center"> <br /><strong><span style="color:#3333ff;"><span style="font-size:180%;">نقایض الخیّامیّه </span></span></strong></p><strong><span style="color:#3333ff;"><span style="font-size:180%;"><p dir="rtl" align="center"> <br />و </p><p dir="rtl" align="center"> <br /><span style="color:#3333ff;">سایر الهزلیّات</span></span> <br /></p><p dir="rtl" align="center"> </p></span></strong><p dir="rtl" align="center"><strong> <br /><span style="color:#993399;">میتیلات</span> <br /> <br /></strong></p><p dir="rtl" align="center"><strong></p></strong><strong><p dir="rtl" align="center"> </p><p dir="rtl" align="center"> </p><p dir="rtl" align="center"> <br /> <br /></strong><strong><span style="color:#cc0000;"><span style="color:#3333ff;"><span style="font-size:180%;">نقایض الخیّامیّه</span> </span></span></strong></p><p dir="rtl" align="center"><strong><span style="color:#cc0000;"><span style="color:#3333ff;"> <br /></span>( شوخی با خیّام ِ نشابور ) <br /> <br /></p><p></span></strong><strong></strong> </p><p><strong> </p><p dir="rtl" align="center"> <br /> <br /><span style="color:#cc33cc;">نمایه</span> <br /> <br />پیشانه...................................................................................... <br />پیشکش.................................................................................. <br />متن ِ نقایض............................................................................. <br />تعلیقات : <br />اصل ِ ترانه ها .............................................................. <br />نسخه بدل ها و توضیحات .......................................... <br />استدراکات .................................................................. <br />واژه نامه ی ِ تعلیقات .................................................. <br />تعلیقه : هزّالان ِ ادب ِ پارسی ................................................... <br />نمایه ی ِ مصرع ِ نخست ِ نقایض .............................................. <br />تاریخ ِ نقایض ............................................................................ <br /> <br />سایر الهزلیّات <br />پیشانه .......................................................................... <br />متن ............................................................................... <br />تعلیقات ........................................................................ <br /> <br />انجامه ی ِ مصنّف و کاتب .......................................................... <br />نمایه ی ِ منابع و مراجع و مآخذ ................................................ <br /> <br /> <br /></p></strong><p dir="rtl" align="center"><strong></p></strong><p dir="rtl" align="center"><strong><span style="color:#ff0000;">پيشانه <br /></span> <br /><span style="color:#cc33cc;">کون و کُس ِ تر، نقایض ِ خیّامی <br />شخ همچو ذکر، نقایض ِ خیّامی <br />با کام ِ چو زهر، گفته ام از دل و جان <br />شیرین چو شکر، نقایض ِ خیّامی ! <br /></span> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br />« نقایض الخیّامیّه » را پیشکش می کنم به : <br /><span style="color:#cc0000;">هزّالان ِ ادب ِ پارسی</span> ؛ <br /><span style="color:#000099;">منجیک ِ ترمذی <br />حکّاک ِ مرغزی <br />طیّان ِ ژاژخا <br />بندار ِ رازی <br />لبیبی <br />کافرک ِ غزنوی <br />سوزنی سمرقندی <br />مَهسِتی گنجوی <br />انوری ابیوردی شمس ِ طبسی <br />عبید ِ زاکانی <br />جهان خاتون <br />فوقی یزدی <br />شفایی اصفهانی <br />یغما جندقی <br />ایرج میرزا <br />و ... <br /><span style="color:#cc0000;">(میتیلات)</span> <br /></span> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /><span style="color:#ff0000;">( 1 ) <br /></span><span style="color:#006600;">کیرم پدر ِ تمام ِ عالم بوده ست <br />حتّی پدر ِ مسیح ِ مریم بوده ست <br />تو جاکش ِ خرْگُمان چه می پنداری؟! <br />عالم ز چُلاب ِ بنده یک نم بوده ست ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 2 ) <br /></span><span style="color:#006600;">ای بر سر ِ کیر ِ من سواری کرده <br />شخْ درد ِ مرا هزار یاری کرده <br />دیشب ، همه شب ، به یاد ِ کونت ، خرزه <br />هی خفته وُ برخاسته ؛ زاری کرده ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 3 ) <br /></span><span style="color:#006600;">ای کون و کُسَت ز کیر ِ من صد پاره <br />شخ ْدرد ِ مرا چرا نکردی چاره <br />کاینک شده کیر در میان ِ تف و کف <br />بر یاد ِ کُس و کون ِ جهان آواره ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 4 ) <br /></span><span style="color:#006600;">یک بوسه ز کُس به کیر از دور فرست <br />یک جرعه شراب ِ مست ِ مخمور فرست <br />ای آب ِ کُست بهینه داروی ِ جهان <br />کُحْلُ البَصَری به دیده ی ِ کور فرست ! <br /></span> <br /><span style="color:#006600;"><span style="color:#ff0000;">( 5 ) <br /></span>آنان که ز کون ِ تاپ در تاب شدند <br />وز چشمه ی ِ کُس شبانه سیراب شدند <br />چون ایزدشان ز کون وکُس باز گرفت <br />جلقی بزدند و جمله در خواب شدند ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 6 ) <br /></span><span style="color:#006600;">گر مرد ِ رهی ، به کون و کُس مهر مبند <br />بیهوده به کُسّ ِ مادر ِ خویش مخند <br />کف تر کن و ، گای هر که را می خواهی <br />از دلبرک ِ فرنگی و حور ِ خُجَند ! <br /> <br /></span><span style="color:#ff0000;">( 7 ) <br /></span><span style="color:#006600;">چون ابر به نوروز رخ ِ لاله بشست <br />برخیز و به کون ِ خود رسان کیر ِ درست <br />کاین سبزه که کیر و خایه را مَفرش ِ توست <br />فردا همه از کون ِ تو برخواهد رُست ! <br /> <br /></span><span style="color:#ff0000;">( 8 )</span> <br /><span style="color:#006600;">از گادن ِ ما نبود گردون را سود <br />وین خارش ِ ما هزار چندان بفزود <br />خفتیم به اکراه و ندانیم چه بود <br />زین آمدن و دادن و رفتن ، مقصود ؟! <br /></span> <br /> <br /><span style="color:#ff0000;">( 9 )</span> <br /><span style="color:#006600;">چون دختر ِ همسایه کُسش پاک بشست <br />بنمای به گاییدن ِ او عزم درست <br />گر این نکنی بدان جهان ناگه چُست <br />کیری به میان ِ کونْت برخواهد رست ! <br /> <br /></span><span style="color:#ff0000;">( 10 ) <br /></span><span style="color:#006600;">می ران به عروس ِ دهر از کیر سَمَند <br />گر زاهد و اخموست ، وگر مست و لوند <br />کاین کهنه کُسش به کَس نماند باقی <br />کردند و کنیم و دیگر آیند و کنند ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 11 )</span> <br /><span style="color:#006600;">چون زادن ِ من به من نَبُد روز ِ نخست <br />وین دادن ِ بی مراد عزمی ست درست <br />برخیز و مرا بگای ای ساقی چُست <br />کز آب ِ تو کون ِ خویشتن خواهم شست ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 12 )</span> <br /><span style="color:#006600;">بی آب ِ چل ِ تو زیستن نتوانم <br />بی خرزه ی ِ تو نفس زدن نتوانم <br />من بنده ی ِ آن دمم که گویی تو مرا <br />یک بار ِ دگر بخواب و ، من نتوانم !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 13 ) <br /></span><span style="color:#006600;">آمد سحری دختر ِ همسایه ی ِ ما <br />کای عاشق ِ زار و لیک ، بی خایه ی ِ ما <br />این کوزه ی ِ ما که وقت ِ ترکاندن ِ اوست <br />تا کی بزنی تو جلق بر سایه ی ِ ما ؟! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 14 ) <br /></span><span style="color:#006600;">روزی که نهال ِ عمر ِ من کنده شود <br />واجزای ِ چُلم ز هم پراگنده شود <br />گر زانکه کنند خرزه ای از گل ِ من <br />حالی که نهی بر در ِ کُس ، زنده شود ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">(15 ) <br /></span><span style="color:#006600;">روزی ست خوش و کُس ِ تو چون غنچه ي ِ ورد <br />داغی ز در ِ تو می برد مویه ی ِ سرد <br />کیرم به زبان ِ پهلوی با شخ ْدرد <br />فریاد همی کند ، که کون باید کرد !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">(16 ) <br /></span><span style="color:#006600;">صبح است ، دمی با می ِ گلرنگ زنیم <br />وین کیر ِ چو سنگ بر در ِ تنگ زنیم <br />گه بر دم ِ کون نهیم و گه باز دمی <br />بر پشم ِ کُسش یکی دو آهنگ زنیم !</span> <br /> <br /><span style="color:#ff0000;">( 17 )</span> <br /><span style="color:#006600;">من ظاهر ِ کاف و گاف ِ هستی دانم <br />من باطن ِ کون و کُس پرستی دانم <br />با اینهمه ، شرم دارم از خرزه ، اگر <br />راهی به ازین جلق ِ دودستی دانم ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 18 )</span> <br /><span style="color:#006600;">آنان که سخن ز زهد و دین می رانند <br />وز مستی و گای ، روی می گردانند <br />چون خایه ، که در جماع تنها مانَد <br />سرگشته وُ سرنگون و سرگردانند !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 19 )</span> <br /><span style="color:#006600;">این دخترکان که دست بر کُس دارند <br />کُس را ، به مثل ، چو گنج می پندارند <br />زان در پی ِ خرزه اند ، کز روی ِ نیاز <br />ماری به سر ِ گنج ِ نهان بگمارند ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 20 ) <br /></span><span style="color:#006600;">گر من ز می ِ مغانه مستم ، هستم <br />ور کافر و گبر و بت پرستم ، هستم <br />هر چند به فسق ، می تظاهر نکنم <br />گر کون و کُسی فتد به دستم ، هستم ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 21 )</span> <br /><span style="color:#006600;">تا چند بر ابرو زنی از غصّه گره ؟ <br />تقوی نبرد – خدای را – راه به ده ! <br />گور ِ پدر ِ تمام ِ ادیان کرده <br />خوش باش و ، دو پای ِ خود بر این شانه بنِه ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 22 ) <br /></span><span style="color:#006600;">تا چند زنی به بند ِ تمبان تو گره ؟ <br />هان دخترکا ! داد ِ دل ِ خویش بده <br />گور ِ پدر ِ تمام ِ ادیان کرده <br />یک شب بنشین ، باده بخور ، گای بده ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 23 )</span> <br /><span style="color:#006600;">آنان که به سَبلَت در ِ کُس می رُفتند <br />هر شب غزلی برای ِ کُس می گفتند <br />از خُرخُر ِ خرزه چون که آگاه شدند <br />جلقی بزدند و ، بر در ِ کُس خفتند ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 24 )</span> <br /><span style="color:#006600;">بر دخترکی ، پریر کردم گذری <br />کز عشوه همی نمود هر دم هنری <br />چون خرزه ز شلوار برون کردم و دید <br />گفتا چه کنی که من نی ام ماچه خری ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 25 )</span> <br /><span style="color:#006600;">بر دخترکی فتاد دیشب گذرم <br />گفتم به غلاف ِ کُس بپوشان ذکرم <br />چون خرزه ز شلوار برون کردم و دید <br />گفتا که تو پنداشته ای ماچه خرم ؟! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 26 )</span> <br /><span style="color:#006600;">سرگشته به چوگان ِ قضا همچون گوی <br />چپ می کن و راست می کن و هیچ مگوی <br />کان کُس که تو را فکنده اندر تک و پوی <br />تمبان بکند ز پای ، روزی لب ِ جوی ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 27 )</span> <br /><span style="color:#006600;">آنان که به پارسی سخن می رانند <br />در موضع ِ گاف ، کاف می بنشانند <br />گر چه « قُبُل و دُبُل » گهی بنویسند <br />امّا به عمل همان « کُس و کون » خوانند ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 28 )</span> <br /><span style="color:#006600;">با دخترکی غنچه کُس و خوش پستان <br />یک شب اگرم دست دهد گای ِ گران <br />ای آنکه خدات خوانده جمعی نادان <br />بر خیز و بیا پگاه جانم بستان ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 29 ) <br /></span><span style="color:#006600;">کونی ست که کیر آفرین می زندش <br />صد بوسه ز مهر بر سُرین می زندش <br />گر لوطی ِ شهر بیند این کون ِ لطیف <br />هر شب دو سه بار بر زمین می زندش !!</span> <br /> <br /><span style="color:#ff0000;">( 30 )</span> <br /><span style="color:#006600;">ماییم درین گنبد ِ دیرنده ْ اساس <br />افتاده پی ِ کون و کُس و چخ چخ و لاس <br />گه در پی ِ کون ، دویده تا ناف ِ پکن <br />گه در پی ِ کُس ، برفته تا لاس وِگاس !</span> <br /> <br /><span style="color:#ff0000;">( 31 )</span> <br /><span style="color:#006600;">ماییم درین گنبد ِ دیرنده ْ اساس <br />فارغ ز بهشت و دوزخ و میل و هراس <br />تیزیده به ریش ِ شیخکان ِ خنّاس <br />وافتاده پی ِ کون و کُس و چخ چخ و لاس !</span> <br /> <br /><span style="color:#ff0000;">( 32 )</span> <br /><span style="color:#006600;">اینک که بُوَد به کیر ِ پرزورم باد <br />در سر هوس ِ کُسان ِ موبورم باد ! <br />کُس کُس بدهد ، من نکنم ؟! - دورم باد ! <br />گر یاوه ی ِ شیخ بشنوم ، کورم باد !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 33 )</span> <br /><span style="color:#006600;">گویند که می به شرع ناپاک شده ست <br />صد لعنت ِ حق به شیره ی ِ تاک شده ست <br />گویم : به نخوردنم رفو نپذیرد <br />کونی که ز دین به خوردنم چاک شده ست ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 34 )</span> <br /><span style="color:#006600;">خیّام اگر ز باده مستی ، خوش باش ! <br />گر بر سر ِ کیر ِ خر نشستی ، خوش باش ! <br />آن غصّه مخور، که نیست کیری فردا <br />اکنون که به زیر ِ کیر هستی ، خوش باش !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 35 )</span> <br /><span style="color:#006600;">گر دست دهد شبی کُس ِ ارزانی <br />وز شیره دو حبّی وُ عرق چندانی <br />با کیر ِ شخی چو رستم ِ دستانی <br />بر پیش و پس اش ، همی کنم جولانی ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 36 ) <br /></span><span style="color:#006600;">پیری دیدم به خواب ِ مستی خفته <br />موی از در ِ کون به تیغ ِ ژیلت رُفته <br />یک چشم زدن ، ذکر نهادم به درش <br />شد خرزه ی ِ خر به کون ِ خر بنهفته ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 37 )</span> <br /><span style="color:#006600;">کون می کنم و ، مخالفان از چپ و راست <br />گویند مکن ، که کردن ِ کون نه رواست <br />گویم که گلو چو کون ِ خود پاره کنید <br />کیر است و ، به هر چه خواست برخواهد خاست !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 38 )</span> <br /><span style="color:#006600;">گویند مکن زنی که شوهر دارد <br />بدعاقبت است و لعن در بردارد <br />آری ، نکنم ؛ ولیک این کافر ِ کور <br />دین ِ دگر و مرام ِ دیگر دارد ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 39 ) <br /></span><span style="color:#006600;">تا کی غم ِ آن خورم که شادم یا نه <br />کون و کُس ِ این و آن نهادم یا نه </span></strong></p><p dir="rtl" align="center"><strong><span style="color:#006600;">شد فرصتِ عمر و مانده این پرسشِ سخت <br />کانجا که کُننده بود دادم یا نه !؟ <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 40 ) <br /></span><span style="color:#006600;">کونی که در آن جوی فرو نتوان کرد <br />مالید توان بر در و ، تو نتوان کرد <br />چون یک سر ِ شب به خرزه ام گشت سوار <br />بدریده چنان شد ، که رفو نتوان کرد ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 41 ) <br /></span><span style="color:#006600;">برخیز که کون ِ یکدگر را بدریم <br />آلش بدلی کنیم و حظّی ببریم <br />فردا که بمیریم و به کیرم بشویم <br />با هفت هزاردادگان سربه سریم !!</span> <br /> <br /><span style="color:#ff0000;">( 42 ) <br /></span><span style="color:#006600;">ای آن که نتیجه ی ِ شکاف و شفتی <br />وز شفت و شکاف دایم اندر تفتی <br />غرقه به شکاف ِ کُس نگردی ؛ زنهار <br />بازآمدنت نیست ؛ چو رفتی ، رفتی ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 43 ) <br /></span><span style="color:#006600;">گویند بهشت و حور ِعین خواهد بود <br />نی نی ، غلط است این ؛ نه چنین خواهد بود <br />بل ، بهر ِ کُس و کون ِ زن و مرد ِ جهان <br />کیری چو عمود ِ آهنین خواهد بود !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 43/<span style="color:#3333ff;"> مکرّر</span> ) <br /></span><span style="color:#006600;">گویند بهشت و حور ِ عین خواهد بود <br />زن ها چه کنند ، اگر چنین خواهد بود ؟! <br />لابد ز برای ِ بانوان ، از پس و پیش <br />کیری چو عمود ِ آهنین خواهد بود !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 44 ) <br /></span><span style="color:#006600;">زین گونه که من کار ِ جهان می بینم <br />پیدا وُ نهان ِ این و آن می بینم <br />سبحان الله ، به هر چه در می نگرم <br />خُفتار و خوران و گایمان می بینم ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 45 ) <br /></span><span style="color:#006600;">من کون نه ز بهر ِ کُس پرستی نکنم <br />یا از نتوان و تنگدستی نکنم <br />من کون ز برای ِ بی کُسی می کردم <br />اکنون که تو کُس به دست هستی ، نکنم !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 46 ) <br /></span><span style="color:#006600;">ما را صنما بهر ِ خدا یاری ده <br />رحم آر برین خرزه ، بیا یاری ده <br />دانم که نمی خسپی و خم می نکنی <br />باری به جماعی سر ِ پا یاری ده !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 47 )</span> <br /><span style="color:#006600;">ای بس که نباشیم و جهان خواهد بود <br />کیر و کُس و کون و گایمان خواهد بود <br />هر قدر دگرگونه شود کار ِ جهان <br />پیداست که گای جاودان خواهد بود !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 48 ) <br /></span><span style="color:#006600;">مگذار که عمر جز به مستی گذرد <br />یا در پی ِ غیر ِ آنچه هستی گذرد <br />می گای ، که عمری که اجل از پی ِ اوست <br />آن به که به کون و کُس پرستی گذرد !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 49 ) <br /></span><span style="color:#006600;">در مسجد اگر چه با نیاز آمده ایم <br />واللّه که نه از بهر ِ نماز آمده ایم <br />یک شب پسری قُر زده بودیم ، اینجا <br />آن کون مزه کرده ؛ باز بازآمده ایم ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 50 ) <br /></span><span style="color:#006600;">هر بوته که آن به رنگ ِ خونی بوده ست <br />از پَرت ِ کُسی وُ چاک ِ کونی بوده ست <br />پا بر سر ِ این خیار چمبر ننهی <br />کاین هم چُل ِ زار ِ سرنگونی بوده ست ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 51 ) <br /></span><span style="color:#006600;">ای شیخک ِ دون ، اگر دم ِ تو بخوریم <br />با خر ز یکی مادر و از دو پدریم ! <br />در حضرت ِ کفر ِ خود سراپا ذکریم <br />تا کون ِ تو و دین ِ تو یکجا بدریم !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 52 ) <br /></span><span style="color:#006600;">دشمن نه غلط گفت که من قرمطی ام <br />ایزد داند ، جز آنچه او گفت نی ام ! <br />تا کون و کُسی ز دین و ایمان بدرم <br />من قرمطی ام ؛ مزدکی ام ؛ خرّمی ام !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 53 ) <br /></span><span style="color:#006600;">معشوقه چو کار ِ حیض ِ او گشت دراز <br />دوشینه به صد تلطّف از روی ِ نیاز <br />دستی به چُلم کشید و با صد چم و ناز <br />گفتا که بیا ، بیا وُ در کون انداز ! <br /></span> <br /> <br /><span style="color:#ff0000;">( 54 ) <br /></span><span style="color:#006600;">آنان که به کار ِ کُس نپرداخته اند <br />نرد ِ سر ِ چُل با در ِ کون باخته اند <br />وانگه چه پسر !؟ - چنان که بینی، گویی <br />یا رب ! تن ِ وی جمله ز کون ساخته اند ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 55 ) <br /></span><span style="color:#006600;">چون درگذرم ، خشتک ِ من باز کنید <br />وز پشم ِ چُلم دو ریسمان ساز کنید <br />بر گردن ِ شرع و آخرت دربندید <br />دنیا همه پاک ازین دو ناساز کنید ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 56 )</span> <br /><span style="color:#006600;">آن کون نَبُوَد ، خرمن ِ ناز و طرب است <br />آیینه ی ِ روزان و چراغان ِ شب است <br />گاییدن ِ ما اگر بُوَد بی ادبی <br />از شوی ِ تو ناگادن ِ آن کون ادب است ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 57 )</span> <br /><span style="color:#006600;">چَروای ِ ذکر به باغ ِ کُس باید راند <br />در گلشن ِ کون چو سرو شخ باید ماند <br />گادن به زر است و ، زر ندارم؛ چه کنم ؟ <br />ای کاش درخت ِ کون و کُس می شد شاند ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 58 )</span> <br /><span style="color:#006600;">آنان که به کار ِ زهد و دین می کوشند <br />شیر از سر ِ کیر ِ گاو ِ نر می دوشند <br />آن به که لباس ِ جاکشی درپوشند <br />کامروز به زهد کیر هم نفروشند ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 59 )</span> <br /><span style="color:#006600;">خیّام ! چُل ِ من از کُسی دارد ننگ <br />کان کُس نَبُوَد چنان که می خواهم تنگ <br />کُس نیز به آیین ِ خود و مذهب ِ گای <br />کیری خواهد مدام شخ همچون سنگ !! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 60 ) <br /></span><span style="color:#006600;">کونین شود جمع ، به جز کون نکنم <br />کیرم ز برای ِ کُس الاخون نکنم <br />گویند که ایزدت ز کون توبه دهاد ! <br />ایزد چو دهد من بکنم ؛ چون نکنم !؟ <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 61 )</span> <br /><span style="color:#006600;">بر درگه ِ کُس قیام می باید کرد <br />در کار ِ کُس اهتمام می باید کرد <br />وآن را که حلال ِ وی نمی گاید نیک <br />بر فتوی ِ من حرام می باید کرد ! <br /></span> <br /><span style="color:#ff0000;">( 62 ) <br /></span><span style="color:#006600;">بر درگه ِ کُس قیام می باید کرد <br />در کار ِ کُس اهتمام می باید کرد <br />درمالی و لاس و لیس ، خبطی است عظیم <br />چون دست دهد تمام می باید کرد !!</span> </strong></p><p><strong></strong></p><p><strong><span style="color:#cc0000;">ميتيلاتوس</span></p><p dir="rtl" align="center"> <br /></p></strong><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7261897-109150021370390541?l=khayyaami.blogspot.com'/></div>mitilathttp://www.blogger.com/profile/00198395812327102471noreply@blogger.com9tag:blogger.com,1999:blog-7261897.post-1091059447277187532004-07-28T16:55:00.000-07:002004-07-28T17:04:07.276-07:00<p dir="rtl" align="center"> <br /> <br /> <br /> <br />اصل ِ ترانه ها <br /> <br />برای ِ ارائه ی ِ اصل ِ ترانه هایی که نقیضه ی ِ آن را دیده و خوانده اید ( یا دیده و نخوانده اید ) باید به یکی از مجموعه ترانه های ِ خیّام مراجعه می شد. این کار انجام شده ، و افزون ِ بر آن نیز. <br />ازآنجا که برخی از ترانه هایی که مورد ِ نقیضه قرار گرفته ، از ترانه های ِ اصیل ِ خیّام نیست ومنسوب یا مشکوک است ، نگارنده کتاب ِ« طربخانه» تألیف ِ یار احمد ِ رشیدی <br />( د. 867 ) به تصحیح ِ استاد همایی ( مؤسسه ی ِ نشر ِهما ، دوّم، 1367) را برگزیده ام که دربردارنده ی ِ انواع و اقسام ِ ترانه هاست ؛ امّا لزوماً به ضبط ِ این متن پای بند نمانده ام ، و آنچه را که خود بهترین دانسته ام آورده ام . <br />ترتیب چنین است که نخست شماره ی ِ نقیضه ذکرمی شود، سپس کلمه ی ِ<طربخانه> <br />و بعد شماره ی ِ ترانه در آن مجموعه ، وبعد ازآن اصل ِ ترانه ؛ در میان ِ صفحه ، در چهار سطر. و اگر ترانه ای در اصل ِ طربخانه نبوده و در« ملحقات » ِ آن بوده ذکر می گردد ، و چنانچه بطور ِ کلّی در این مأخذ چنین ترانه ای نیامده با کلمه ی ِ« ندارد » اعلام می گردد و به مآخذ ِ دیگری ارجاع داده می شود. <br /> <br />و مآخذ ِ به دسترس ِ نگارنده : <br />1- ترانه های ِ خیّام . صادق هدایت.- متأسفانه ازاصل ِِ این کتاب نسخه ای ندارم ، و دسترسی ِ من تنها به 72 ترانه ای است که در کتاب ِ« از پست و بلند ِ ترجمه »( کریم امامی، انتشارات ِ نیلوفر، اوّل ، 1372) آمده . شماره ی ِ ترانه ها نیز طبعاً از این کتاب است ؛ پس به صورت ِ « هدایت/ امامی» یا به اختصار « ها » ذکر می شود. <br />2- رباعیّات ِ خیّام . فروغی/ غنی، به اهتمام ِ ع . جربزه دار، اساطیر، اوّل ، 1371 <br />3- رباعیّات ِ خیّام. برتلس. انتشارات ِ فرهنگستان ِ علوم ِ اتّحاد ِ شوروی. <br />4- رباعیّات ِ حکیم عمرخیّام . با مقدّمه وتحقیق ِ عزیزاللّه کاسب ، انتشارات ِ رشیدی، دوّم ،1366( و این عیناً همان متن ِ برتلس است ↑ که البتّه با نسخه ی ِ خطّی ِ کمبریج- اساس ِبرتلس - مقابله ، و اشتباهات ِ چاپ ِ مسکو تصحیح و رفع گردیده است .) به این مأخذ ، و مأخذ ِ پیشین ، به صورت ِ مشترک ارجاع داده می شود. <br />5- بررسی ِانتقادی ِرباعیّات ِ خیّام .کریستن سن . ترجمه ی ِدکترفریدون ِ بدره ای ، انتشارات ِ توس ، اوّل ، 1374. <br />6- رباعیّات ِ حکیم عمر ِ خیّام. با ترجمه ی ِ عربی ، اردو،... ؛ با مقدّمه ی ِ دکتر امیر عبّاس مجذوب صفا. انتشارات ِ اقبال ، ششم ، بی تا ( مقدّمه 1347). <br /> <br />پس شد: 1- هدایت/ امامی : ها <br />2- فروغی/ غنی : فغ <br />3و4- برتلس/ کاسب : برکا <br />5- کریستن سن : ک <br />6- مجذوب صفا : مص <br /> <br /> <br /> <br /> <br />(1) طربخانه و سایر ِ مآخذ ندارد. این یک ترانه ی ِ آزاد است و مانند ِ چند فقره ی ِ دیگر که ملاحظه خواهید فرمود ربطی به ترانه های ِ خیّام ندارد و تنها به دلیل ِ قالب ِ ترانه در نقایض الخیّامیّه جای گرفته. جای ِ آن در رأس ِ نقایض نیز دلیل ِ خاصّی دارد که قابل ِ توضیح نیست ! <br />(2) این را هم طربخانه و سایر ِ مآخذ ندارد. هزلی است آزاد؛ و گویا نظرم به برخی ترانه های ِ منسوب به ابوسعید ِ ابوالخیر بوده. شاید مثلاً به: <br />« ای نیک نکرده و بدی ها کرده » <br />جایی دیگر- که به خاطرنمی آید وکرای ِ پال ْپال هم نمی کند که کجا بوده- این ترانه و ترانه ی ِ مسئله ی ِ آن را به نام ِ بوسعید و بوعلی خوانده ام ، امّا اینجا در بخش ِ «خاتمه ی ِ کتاب ِ (طربخانه) مطابق ِ نسخه ی ِ س » - ص 154و بعد – به نام ِ بوسعید و خیّام آمده. کاری به صحّت و سقم ِ تاریخی/ موضوعی ِ این حکایه نداریم ؛ می گوید که خیّام دو ترانه نوشت و به عین القضات داد که به بوسعید بدهد ، و داد. و بوسعید هر دو را پاسخی داد. دوّمی این بود که خیّام گفته بود : <br />ماییم به لطف ِ حق تولّا کرده <br />وز طاعت و معصیت تبرّا کرده <br />آنجا که عنایت ِ تو باشد، باشد <br />ناکرده چو کرده ، کرده چون ناکرده ! <br />و بوسعید پاسخ داد: <br />ای نیک نکرده جمله بدها کرده <br />وآنگاه به لطف ِ حق تولا کرده <br />بر عفو مکن تکیه که هرگز نبود <br />ناکرده چو کرده ، کرده چون ناکرده ! <br />(3) این ترانه نیز در طربخانه و سایر ِ مآخذ، اصلی ندارد و هزل ِ آزاد است. <br />(4) بهمچنین. <br />(5) طربخانه،52 (ها، 3 ) . <br />آنان که محیط ِ فضل و آداب شدند <br />در جمع ِ کمال شمع ِ اصحاب شدند <br />ره زین شب ِ تاریک نبردند به روز <br />گفتند فسانه ای و در خواب شدند <br />(6) این نیز هزلی است آزاد؛ اگرچه در طربخانه ترانه هایی با این قافیه هست. ازجمله ، ش 75، و ... - گویا بیشتر به آغازه ی ِ ترانه ای از عطّار ِ نیشابوری نظر داشته ام : <br />گر مرد ِ رهی میان ِ خون باید رفت <br />(7) طربخانه، 294. <br />چون ابر به نوروز رخ ِ لاله بشست <br />برخیز و به جام ِ باده کن عزم درست <br />کاین سبزه که امروز تماشاگه ِ توست <br />فردا همه از خاک ِ تو برخواهد رُست <br />(8) طربخانه، 38و405. <br />از آمدنم نبود گردون را سود <br />وز رفتن ِ من جاه و جلالش نفزود <br />وز هیچ کسی نیز دو گوشم نشنود <br />کاین آمدن و رفتنم از بهر ِ چه بود <br /> <br />آورد به اضطرارم اوّل به وجود <br />جز حیرتم از حیات چیزی نفزود <br />رفتیم به اکراه و ندانیم چه بود <br />زین آمدن و بودن و رفتن، مقصود <br />(9) و(11) طربخانه، 178. <br />چون آمدنم به من نَبُد روز ِ نخست <br />وین رفتن ِ بی مراد عزمی است درست <br />برخیز و میان ببند ای ساقی چست <br />کاندوه ِ جهان به می فروخواهم شست <br />(10) طربخانه، 43. <br />آنان که کهن شدند و اینها که نوند <br />هریک به مراد ِ خویش یک تک بدوند <br />این کهنه جهان به کس نماند باقی <br />رفتند و رویم و دیگر آیند و روند <br />(11) رک : 9 <br />(12) طربخانه، 194. <br />من بی می ِ ناب زیستن نتوانم <br />بی باده کشید بار ِ تن نتوانم <br />من بنده ی ِ آن دمم که ساقی گوید <br />یک جام ِ دگر بگیر و من نتوانم <br />مصرع ِ دوّم ِ نقیضه، در قافیه، مختصر ایرادی دارد ؛ که می توان از آن چشم پوشید. <br />(13) طربخانه ندارد. در ملحقات هم نیامده. از شش مأخذ ِ دیگر، تنها در مص آمده ؛ با تفاوتی در قافیه. <br />آمد سحری ندا ز میخانه ی ِ ما <br />کای رند ِ خراباتی ِ دیوانه ی ِ ما <br />برخیز که پرکنیم پیمانه ز می <br />زان پیش که پرکنند پیمانه ی ِ ما <br />استاد زنده یاد همایی در باره ی ِ علّت ِ نیاوردن ِ این ترانه در « ملحقات» ، نوشته است : <br />« رباعی ِ ذیل را < فر، پ > و بسیاری از مجموعه های ِ چاپی و خطّی ِ دیگر به نام ِ خیّام نوشته اند امّا در تذکره ی ِ آتشکده و مجمع الفصحا به اسم ِ سلمان ِساوجی ثبت شده است : آمد سحری ... <br />توضیحاً در دیوان ِ سلمان چاپ ِ هندوستان اثری از این رباعی یافته نمی شود ولیکن این نسخه جامع ِهمه ی ِ اشعار ِ سلمان نیست و سقطات ِ فراوان دارد. راقم ِ سطور دیوان ِ خطّی ِ کامل ِ معتبر ِ او را در قدیم دیده ام که متأسّفانه درحال ِ حاضربه آن نسخه دسترس ندارم. » <br />( طربخانه،ص177 ) <br />هیچ بعید نیست که این ترانه از سروده های ِسلمان ِ ساوجی باشد؛ امّا تنها به استناد ِ آتشکده و مجمع ( آنهم با وجود ِ آمدن ِ آن در « بسیاری از مجموعه ها...» به نام ِ خیّام ، و نیامدن ِ آن در- به هر حال – یک چاپ ِ قدیمی ِ دیوان ِ سلمان ) نمی توان و نباید این ترانه را ، که هیچ از یک ترانه ی ِ خیّامی کم ندارد، از ترانه های ِ خیّام ( آنهم از ملحقات ِ طربخانه) بدر کرد ! <br />در هر حال ، به حال ِ من فرقی نمی کند و کونی را که باید روز ِ جزا در عرصات ِ محشر در پیشگاه ِ ربّ العزّه به حکیم خیّام بدهم ، به سلمان خواهم داد ؛ اگر مرد ِ گاییدن باشد ؛ که بنده فرموده ام : <br />مردی نَبُوَد سُوار ِ هر ماده شدن <br />خرپیره ی ِ نر اگر بگایی ، مردی ! <br />(14) در طربخانه و ملحقات و فغ و برکا و ک نیست. در ها، ش46 ( و مص ، 49 ) . <br />روزی که نهال ِ عمر ِ من کنده شود <br />واجزام ز یکدگر پراکنده شود <br />گر زانکه صراحیی کنند از گل ِ من <br />حالی که ز باده پُرکنی ، زنده شود <br />اختلاف ِ مص : 2- واجرام 4- حالی که پر از مَیَش کنی . <br />(15) طربخانه، 220. ( از ها ، 45 نقل می کنم ) . <br />روزی است خوش و هوا نه گرم است و نه سرد <br />ابر از رخ ِ گلزار همی شوید گرد <br />بلبل به زبان ِ پهلوی با گل ِ زرد <br />فریاد همی کند که مَی باید خورد <br />این ترانه دربرخی دیگراز مآخذ ِ ما نیزآمده و مصرع ِ سوّم تقریباً با طربخانه برابر است : <br />بلبل به زبان ِ حال ِ خود با گل ِ زرد <br />امّا وجه ِ برتر- و برابر ِ موازین ِ تصحیح ِ متون : وجه ِ درست – همین است که از « ها / 45» نقل شد. ( دریکی ازنسخ ِ خطّی ِ ترانه های ِ خیّام که مورد ِاستفاده ی ِهمایی بوده – یعنی نسخه ی ِ کتابخانه ی ِ اکسفورد، مورّخ ِ 865 – نیز« بزبان ِ پهلوی » بوده. ) کاتبانی که لفظ ِ «پهلوی» را برداشته و مصرع را دستکاری کرده اند ( و نیز مصحّحانی که ضبط ِ مزبور را حتّی در یکی از نسخ ِ خویش داشته اند امّا آن را به حاشیه برده اند ) متوجّه ِ دو نکته ی ِ بسیار ظریف نبوده اند : 1- ربط ِ بلبل و پهلوی 2- تلفّظ ِ خاصّ ِ " خَورد " ، که درآن " خو " تلفّظی را دارد که در پهلوی ( و پارسی ِ دری ِ کهن ) داشته بوده است . <br />(16) طربخانه ندارد . در ملحقات به شماره ی ِ 67 آمده . <br />صبح است دمی با می ِ گلرنگ زنیم <br />وین شیشه ی ِ نام و ننگ بر سنگ زنیم <br />دست از امل ِ دراز ِ خود بازکشیم <br />در زلف ِ دراز و دامن ِ چنگ زنیم <br />مصرع ِ نخست برابر ِ ها/49 است .( ملحقات: ... بر می ِ... ) به تصوّر ِ نگارنده ، در اصل : <br />صبح است دمی باده ی ِ گلرنگ زنیم <br />بوده ؛ که در آن « دم » به دو وجه تواند بود : 1- به معنی ِ « لحظه ای ، ساعتی » 2- به معنی ِ «جرعه ای ، پیالگکی ، ... » . و این معنای دوّم نه تنها منسوخ گشته ، بلکه نا شناخته نیز مانده است . <br />(17) طربخانه، 268. <br />من ظاهر ِ نیستی و هستی دانم <br />من باطن ِ هر فراز و پستی دانم <br />با این همه از دانش ِ خود شرمم باد <br />گر مرتبه ای ورای ِ مستی دانم <br />(18) طربخانه ندارد. در ملحقات به شماره ی ِ 38 آمده . <br />آنان که خلاصه ی ِ جهان ایشانند <br />بر اوج ِ فلک براق ِ فکرت رانند <br />در معرفت ِ ذات ِ تو مانند ِ فلک <br />سرگشته و سرنگون و سرگردانند <br />(19) طربخانه، 104. <br />این کوزه گران که دست در گل دارند <br />عقل و خرد و هوش برآن بگمارند <br />مشت و لگد و طپانچه تا چند زنند <br />خاک ِ پدران است ، چه می پندارند <br />(20) طربخانه، 187. <br />گر من ز می ِ مغانه مستم ، هستم <br />ور کافر و گبر و بت پرستم ، هستم <br />هر طایفه ای به من گمانی دارد <br />من زان ِ خودم ؛ چنان که هستم ، هستم <br />(21) طربخانه ندارد . ملحقات ، 75. <br />تا چند بر ابرو زنی از غصّه گره <br />هرگز نبرد دژم شدن راه به ده <br />کار ِ من و تو برون ز دست ِ من وتست <br />تسلیم ِ قضا شو؛ بر ِ دانا این به <br />(22) همان. <br />(23) طربخانه، 160. <br />آنان که به حکمت دُر ِ معنی سفتند <br />در ذات ِ خداوند سخنها گفتند <br />سررشته ی ِ اسرار ندانست کسی <br />اوّل زنخی زدند و آخر خفتند <br />(24) طربخانه، 105. <br />بر کوزه گری پریر کردم گذری <br />از خاک همی نمود هردم هنری <br />من دیدم اگر ندید هر بی خبری <br />خاک ِ پدران درکف ِ هر کوزه گری <br />(25) همان؛ با تغییر ِ قافیه. <br />(26) طربخانه، 144( برکا/ 40). <br />سرگشته به چوگان ِ قضا همچون گوی <br />چپ می رو و راست می رو و هیچ مگوی <br />کان کس که ترا فکنده اندر تک و پوی <br />او داند و او داند و او داند و اوی <br />(27) دراین نقیضه به دو ترانه نظرداشته ام؛ و بیشتربه دوّمی :1- ترانه ای که ذیل ِشماره یِ (18) نقل شد: آنان که خلاصه ی ِ جهان ایشانند 2- ترانه ای که خواجه نصیر دربیان ِ قاعده ی ِ تشخیص ِ « دال» و « ذال ِ معجمه » در معیارالاشعار آورده ( ← وزن ِ شعر ِ فارسی ؛ خانلری ، ص 135) : <br />آنان که به پارسی سخن می رانند <br />در معرض ِ دال ، ذال را ننشانند <br />ماقبل اگر ساکن و جز« وای » بود <br />دال است ، وگرنه ، ذال ِ معجم خوانند <br />(28) به ترانه ی ِ خاصّی نظر نداشته ام . در طربخانه چند مورد با این قافیه هست ، و از آن میان ، مورد ِ زیر تا حدّی متناسب است ؛ ش 47. <br />گر بر فلکم دست بُدی چون یزدان <br />برداشتمی من این فلک را ز میان <br />وز نو فلکی دگر چنان ساختمی <br />کآزاده به کام ِ دل رسیدی آسان <br />( گرچه، این فقره را باید هزلی آزاد انگاشت. ) <br />(29) طربخانه، 13. <br />جامی است که عقل آفرین می زندش <br />صد بوسه ز مهر بر جبین می زندش <br />این کوزه گر ِ دهر چنین جام ِ لطیف <br />می سازد و باز بر زمین می زندش <br />(30) طربخانه ندارد. در ملحقات ِ آن ، و نیز هیچیک از شش مأخذ ِ نگارنده هم نیامده. این – یعنی ترانه ی ِ اساس ِ نقیضه ی ِ شماره ی ِ 30 – یکی از چهار ترانه ای است که آقای ِ دکتر فریدون بدره ای در مقدّمه ی ِ بسیار ارزنده ی ِ خویش بر کتاب ِ کریستن سن : بررسی ِ انتقادی ِ رباعیّات ِ خیّام(ص20) ازمجموعه ی ِ « اقطارالقطبیّه ( تألیف ِعبدالقادر بن حمزه ی ِ اهری ، در629 هجری ِ قمری ، که دستنویسی ازآن با تاریخ ِ 666 هجری ِ قمری در دست است )» ]به نقل از مقاله ی ِ الول- ساتن به نام ِ « رباعیّات در ادبیّات ِ کهن ِ فارسی » مندرج در تاریخ ِ ایران – کمبریج- جلد ِ چهار، از حمله ی ِ عرب تا روزگار ِ سلجوقیان ، ویراسته ی ِ ریچارد ن. فرای ، کمبریج ، 1975، ص 653 [ نقل نموده اند : <br />ماییم در این گنبد ِ دیرینه اساس <br />جوینده ی ِ رخنه ای چو مور اندر طاس <br />آگاه نه از منزل و امید و هراس <br />سرگشته و چشم بسته چون گاو ِ خراس <br />توضیح : 1ـ من در مصرع ِ نخست ، به جای ِ « دیرینه» همان « دیرنده » را که در نقیضه آورده ام بهتر می پسندم ؛ و بعید نمی بینم که در اصل نیز چنین بوده باشد. « دیرنده » هر دو سوی را دربرمی گیرد : دیرینگی ، و دیرپایی را ؛ درحالی که « دیرینه » تنها بیان ِ سویِ نخست است. و می دانیم که خیّام ( اگر این ترانه از او باشد ؛ که استبعادی ندارد ) به این هر دو سوی نظر داشته : « ای بس که نباشیم و جهان خواهد بود » و بسیار موارد ِ دیگر. <br />2ـ مصرع ِ سوّم دلچسپ نیست.( من درنقیضه ی ِ31/ مصرع ِ2، به ازین آورده ام!) <br />3ـ یک ترانه ی ِ دیگر از چار ترانه ی ِ اقطار القطبیّه نیز در سایر ِ مأخذ ِ نگارنده دیده نمی شود : <br />در جستن ِ جام ِ جم جهان پیمودم <br />روزی ننشستم و شبی نغنودم <br />زاستاد چو راز ِ جام ِ جم بشنودم <br />آن جام ِ جهانْ نمای ِ جم من بودم <br />که البتّه نمی تواند ازآن ِ خیّام بوده باشد. <br />4ـ این مجموعه ی ِ اقطار القطبیّه گویا بدرستی شناخته شده نیست ؛ چرا که مثلاً همایی که در کار ِ ارزنده ی ِ تصحیح ِ « طربخانه » منابع و مآخذ ِ بسیاری را دیده ، ازآن نامی نبرده است. کاش جناب ِ دکتر بدره ای در چاپ ِ بعدی ِ کتاب ، در این باره به خوانندگان نظر ِ لطفی بفرمایند. نیز لازم می نماید که اگر نسخه ی ِ این کتاب در ایران نیست [ که ظاهراً چنین بر می آید] عکسی از آن تهیّه شود. ( اگرچه ، چنین انتظاراتی در« این روزگار ِ تیره » ـ در این بیست و چند ساله ی ِ شوم و مُظلَم ، که ریال به ریال ِ آنچه باید در امور ِ فرهنگ هزینه شود خرج ِ عربده و غوغا شده است ـ بیجا و نشانه ی ِ ساده لوحی است. ) <br />(31) همان. <br />(32) طربخانه، 179.( برکا/65 وک/1، با جابجایی ِ دومصرع ِ1و2، و مختصرتفاوت های ِ دیگر. از ک نقل می کنم: ) <br />در سر هوس ِ بتان ِ چون حورم باد <br />بر کف همه ساله آب ِ انگورم باد <br />گویند به من خدا ترا توبه دهاد <br />او خود ندهد ، من نکنم ، دورم باد <br />مصرع ِ چهارم در طربخانه « او خود بدهد ، ... » ( حاشیه : گر او دهد و من نکنم ...) و در برکا « گر او بدهد من نکنم ... » آمده . تصوّر می کنم که در اصل چنین بوده است : <br />او خود ندهد ؛ من بکنم ؟! دورم باد ! <br />(33) طربخانه، 190. <br />ساقی گل و سبزه بس طربناک شده ست <br />دریاب که هفته ی ِ دگر خاک شده ست <br />می نوش و گلی بچین که تا درنگری <br />گل خاک شده ست و سبزه خاشاک شده ست <br />و نیز این ترانه که در طربخانه نیست ، و از ها/29 نقل می شود : <br />بنگر ز صبا دامن ِ گل چاک شده ست <br />بلبل ز جمال ِ گل طربناک شده ست <br />در سایه ی ِ گل نشین که بسیار این گل <br />از خاک برآمده ست و در خاک شده ست <br />(34) طربخانه، 370. <br />خیّام اگر ز باده مستی خوش باش <br />گر با صنمی دمی نشستی خوش باش <br />پایان ِ همه کار ِ جهان نیستی است <br />انگار که نیستی ، چو هستی خوش باش <br />مصرع ِ سوّم، در متن ِ کریستن سن ( ش3 ) ـ که بدان نظر داشته ام ـ چنین است : <br />آن غصّه مخور که نیست گردی فردا <br />(35) طربخانه، 126. <br />گر دست دهد ز مغز ِ گندم نانی <br />وز می دومنی ، ز گوسفندی رانی <br />وانگه من و تو نشسته بر ایوانی <br />عیشی بُوَد آن ، نه حدّ ِ هر سلطانی <br />(36) طربخانه، 314. <br />پیری دیدم به خواب ِ مستی خفته <br />وز گرد ِ شعور خانه ی ِ تن رُفته <br />می خورده و مست و خفته و آشفته <br />اللّهُ لطیفٌ بعبادِه گفته <br />(37) طربخانه، 265. <br />مَی می خورم و مخالفان از چپ و راست <br />گویند مخور باده که دین را اعدا ست <br />چون دانستم که می عدوی ِ دین است <br />باللّه بخورم خون ِ عدو را ، که روا ست <br />(38) طربخانه و سایر ِ مآخذ ندارد. هزلی است آزاد . <br />(39) طربخانه، 192؛ با اختلاف ِ قافیه. <br />تا کی غم ِ آن خورم که دارم یا نه <br />وین عمر به خوشدلی گذارم یا نه <br />پر کن قدح ِ باده که معلومم نیست <br />کاین دم که فرو برم ، برآرم یا نه <br />(40) طربخانه، 535. <br />در میکده جز به می وضو نتوان کرد <br />وان نام که زشت شد نکو نتوان کرد <br />خوش باش که این پرده ی ِ مستوری ِ ما <br />بدریده چنان شد که رفو نتوان کرد <br />(41) طربخانه، 133( با « نقد» به جای ِ « عمر» در مصرع ِ دوّم ). <br />ای دوست بیا تا غم ِ فردا نخوریم <br />وین یک دم ِ عمر را غنیمت شمریم <br />فردا که ازین دیر ِ کهن درگذریم <br />با هفت هزارسالگان سربه سریم <br />(42) طربخانه، 482. <br />ای آنکه نتیجه ی ِ چهار و هفتی <br />وز هفت و چهار دایم اندر تفتی <br />می خور که هزار بار بیشت گفتم <br />باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی <br />(43) طربخانه، 475. <br />گویند که فردوس ِ برین خواهد بود <br />آنجا می ِ ناب و انگبین خواهد بود <br />گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک <br />چون عاقبت ِ کار همین خواهد بود <br />ظبط ِ متفاوت ِ مآخذ ِ دیگرـ که مورد ِ نظر ِ گوینده بوده ـ ( از جمله : ها/55 ) : <br />گویند بهشت و حورعین خواهد بود <br />آنجا می ِ ناب و انگبین خواهد بود <br />(44) طربخانه، 153. <br />زین گونه که من کار ِ جهان می بینم <br />عالم همه رایگان برآن می بینم <br />سبحان اللّه به هر چه درمی نگرم <br />ناکامی ِ خویش اندرآن می بینم <br />(45) طربخانه، 185. <br />من می نه ز بهر ِ تنگدستی نخورم <br />یا از غم ِ رسوایی و مستی نخورم <br />من می ز برای ِ خوشدلی می خوردم <br />اکنون که تو بر دلم نشستی نخورم <br />(46) هزل ِ آزاد است. <br />(47) طربخانه، 437 ( شماره ی ِ549 نیز به همین قافیه و ردیف است ) . <br />ای بس که نباشیم و جهان خواهد بود <br />نی نام ز ما و نی نشان خواهد بود <br />زین پیش نبودیم و نَبُد هیچ خلل <br />زین پس چو نباشیم همان خواهد بود <br />(48) طربخانه، 200. <br />تا کی عمرت به خود پرستی گذرد <br />یا در پی ِ نیستی و هستی گذرد <br />می نوش که عمری که اجل در پی ِ اوست <br />آن بِه که به خواب یا به مستی گذرد <br />(49) طربخانه، 425. <br />در مسجد اگر چه با نیاز آمده ایم <br />واللّه که نه از بهر ِ نماز آمده ایم <br />روزی اینجا سجاده ای دزدیدیم <br />آن کهنه شده ست ، باز بازآمده ایم <br />(50) با این بیان ، به اختلاف ِ قافیه ، چند ترانه در طربخانه هست : شماره های ِ 76، 82، 107، 169، (230) ، 439. سه فقره ی ِ82، 169، و439 را نقل می کنم : <br />هر سبزه که بر کنار ِ جویی رسته ست <br />گویی ز لب ِ فرشته خویی رسته ست <br />پا بر سر ِ سبزه تا به خواری ننهی <br />کان سبزه ز خاک ِ ماهرویی رسته ست <br />□ <br />هر ذرّه که در خاک ِ زمینی بوده ست <br />خورشید رخی ، زهره جبینی بوده ست <br />گرد از رخ ِ نازنین به آزرم فشان <br />کان هم رخ ِ خوب ِ نازنینی بوده ست <br />□ <br />در هر دشتی که لاله زاری بوده ست <br />آن لاله ز خون ِ شهریاری بوده ست <br />هر برگ ِ بنفشه کز زمین می روید <br />خالی است که بر رخ ِ نگاری بوده ست <br />(51) طربخانه ندارد. هزل ِ آزاد است. ( اگر چه با شماره ی ِ 133ـ اصل ِ نقیضه ی ِ41 ـ هم قافیه است. ) <br />(52) طربخانه، 417. <br />دشمن به غلط گفت که من فلسفی ام <br />ایزد داند که آنچه او گفت نی ام <br />لیکن چو درین غم آشیان آمده ام <br />آخر کم ازآن که من بدانم که کی ام <br />(53) طربخانه، 215. <br />معشوق که عمرش چو غمم باد دراز <br />امروز به من تلطّفی کرد آغاز <br />بر چشم ِ من انداخت دمی چشم و برفت <br />یعنی که نکویی کن و در آب انداز <br />(54) طربخانه، 111. <br />این کاسه که بس نکوش پرداخته اند <br />بشکسته و در رهگذر انداخته اند <br />زنهار بر او قدم به خواری ننهی <br />کاین کاسه ز کاسه های ِ سر ساخته اند <br />اگر چه ، بهتر است این فقره را هزل ِ آزاد ـ و ناظر ِ به این ترانه ـ به شمار آوریم ! <br />در ملحقات ِ طربخانه ترانه ای هست [ ← ص82 : مستدرکات... ] . در ساختن ِ نقیضه ی ِ حاضر، این ترانه را پیش ِ رو نداشته ام امّا بدیهی است که در حافظه ی ِ محوْ ناک ام بوده : <br />آن را که به صحرای ِ علل تاخته اند <br />بی او همه کار ِ او بپرداخته اند <br />امروز بهانه ای درانداخته اند <br />فردا همه آن بُوَد که دی ساخته اند <br />(55) در ملحقات ترانه ای هست ( ش 34 ) ، با اختلاف ِ ردیف و قافیه. <br />چون مرده شوم خاک ِ مرا گم سازید <br />احوال ِ مرا عبرت ِ مردم سازید <br />خاک ِ تن ِ من به باده آغشته کنید <br />وز کالبدم خشت ِ سر ِ خم سازید <br />( مصرع ِ سوّم در متن : پس خاک و گلم ... – ضبط ِ ما ، از: ها/37 ) <br />(56) احتمالاً به ترانه ی ِ شماره ی ِ 12 ِ ملحقات [ که در برکا به شماره ی ِ 39 آمده ] یا به <br />ترانه ی ِ زیر( طربخانه، 464 ) نظر داشته ام : <br />می خوردن ِ من نه از برای ِ طرب است <br />نز بهر ِ نشاط و ترک ِ دین و ادب است <br />خواهم که به بیخودی برآرم نفسی <br />می خوردن و مست بودنم زین سبب است <br />(57) طربخانه، 207. <br />در دل نتوان درخت ِ اندوه نشاند <br />همواره کتاب ِ خرّمی باید خواند <br />مَی باید خورد و کام ِ دل باید راند <br />پیداست که چند در جهان خواهی ماند <br />(58) طربخانه، 92. <br />آنان که به کار ِ عقل درمی کوشند <br />هیهات که جمله گاو ِ نر می دوشند <br />آن ِبه که لباس ِ ابلهی درپوشند <br />کامروز به عقل ترّه می نفروشند <br />(59) طربخانه، 226. <br />خیّام ! زمانه از کسی دارد ننگ <br />کاو در غم ِ ایّام نشیند دلتنگ <br />مَی نوش در آبگینه با ناله ی ِ چنگ <br />زان پیش که آبگینه آید بر سنگ <br />(60) طربخانه، 229. ( با تغییر ِ قافیه ) <br />دنیا چو فناست من بجز فن نکنم <br />جز رای ِ نشاط و می ِ روشن نکنم <br />گویند مرا که ایزدت توبه دهاد <br />او خود ندهد وگر دهد من نکنم <br />(61) هزل ِ آزاد است . <br />(62) ایضاً . <br /></p><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7261897-109105944727718753?l=khayyaami.blogspot.com'/></div>mitilathttp://www.blogger.com/profile/00198395812327102471noreply@blogger.com3tag:blogger.com,1999:blog-7261897.post-1090802063453938362004-07-25T17:21:00.001-07:002004-08-02T19:23:08.770-07:00<p dir="rtl" align="center"> <br /> <br />نسخه ْ بدل ها و توضیحات <br /> <br />(1) چُلاب ، بر وزن ِ گلاب ؛ ساخته ی ِ گوینده است ، از: چُل + آب ، یعنی : آب ِ چُل . <br />( بعد از 27/1/82 که به نسخه ی ِ زیراکسی ِ کلیات ِ عبید چاپ ِ دکتر محجوب ، دست یافتم ، درآن ـ در رساله ی ِ دلگشا ـ این حکایه را خواندم : « مولانا سعدالدّین مولتانی در مجلس ِ شیخ صفی الدین حاضر بود و زیرجامه در پا نداشت . شیخ می گفت سرچشمه یِ وجود چنین بوده است ، و بیانی می کرد. مولانا گفت : سرچشمه ی ِ وجود نه آن است که شیخ می فرماید ؛ و کیر بدیشان نمود که سرچشمه ی ِ وجود این است . » ص313 ) <br />(2) شخ ْدرد ( که گُمان نمی کنم پیش از این در پارسی ِ دری به کار رفته بوده باشد )= درد ِ نعوظ ِ طولانی ِ معطّل مانده. <br />خرزه = آلت ِ تناسلی ِ مرد ( مخصوصاً آلت ِ ستبر و گنده و دراز) ؛ نره ، شرم ِ مرد <br />[فرهنگ ِ فارسی ِ معین ] <br />(4) بدلین ِ مصرع ِ 2 : <br />یک جرعه شراب از کُس ِ بور فرست <br />: یک جرعه شراب زان کُس ِ بور فرست <br />کُحل البصر- کُحل = « 1- سنگ ِ سرمه 2- سرمه 3- هرچه در چشم کشند برای ِ شفای ِ چشم » [ معین ] . « کُحل البصر» در فرهنگ ِ معین نیامده . در نظر ِ نخست ، « بصر» حشو می نماید؛ امّا این ترکیب در لغت نامه آمده (= سرمه ی ِ چشم ) با دو شاهد از خاقانی و حافظ . بیت ِ حافظ : <br />به سرّ ِ جام ِ جم آنگه نظر توانی کرد <br />که خاک ِ میکده کحل ِ بصر توانی کرد <br />(5) بدل ِ مصرع ِ1 : <br />آنان که ز کون ِ ناب/ تاپ بیتاب شدند <br />« تاپ » کلمه ای است امروزین ، به معنی ِ « ناب ، مَشت ، عالی ، جانانه ، ... » ( از چه زبانی است ، نمی دانم ) . <br />کسی را از چیزی / جایی باز گرفتن = کسی را از کاری یا عادتی باز داشتن ؛ مانند ِ : از شیر باز گرفتن ِ بچّه . <br />(6) « به کسّ ِ مادرِ خود خندیدن» را من از خودم درنیاورده ام! ازجمله در« رساله ی ِ دلگشا » آمده که : « مادر ِ جوحی بمرد ، غسّاله چون از غسل فارغ شد گفت: مادرت زنی بهشتی بود؛ درآن زمان که او را می شستم می خندید. گفت: او به کسّ ِ تو و ازآن ِ خود می خندید؛ آن جایگاه که او بود چه جای ِ خنده بود !؟» <br />( کلیّات ِ عبید ، انتشارات ِ اقبال، ص 141) <br />خُجَند = از شهرهای ِ دیرینه ی ِ ایران ِ بزرگ ، که امروزه در ازبکستان واقع می شود، و به داشتن ِ زیبا رویان شهره می بوده است : <br />حافظ چو ترک ِ غمزه ی ِ خوبان نمی کنی <br />دانی کجاست جای ِ تو ؟ خوارزم یا خجند <br />(7) بدل ِ مصرع ِ2 : برخیز و رسان به کون ِ خود ... <br />(10) سمند = 1- اسپ 2- تیر ِ پیکان دار ( ← لغت نامه ) – و البتّه هنگام ِ ساختن ِ این نقیضه به این معنی ِ دوّم توجّه نداشته ، بلکه از آن آگهی نداشته ام ! <br />(12) قافیه ی ِ مصرع ِ دوّم اندکی معیوب است که غمی ندارد ! <br />(13) ترکاندن ِ کوزه ی ِ دختر، کنایه از: ازاله ی ِ بکارت ِ او ؛ اعنی گاییدن ِ دوشیزه و باز کردن ِ راهْ آب ِ وی . <br />(14) چُل = نره ی ِ نرْ آدم به کودکی ( در گویش ِ ما ). معین به معنی ِ مطلق ِ« آلت ِ تناسل ِ مرد ، نره » آورده ؛ و گوینده نیز به همین معنا به کار می بَرَد. <br />(15) ورد = گل ِ سرخ . <br />بدل ِ مصرع ِ3 : کیرم به زبان ِ پهلوی ، با شخ و درد <br />در باره ی ِ این ترانه توضیح نمی دهم ، و به جای ِ آن قطعه ی ِ زیبایی از انوری می آورم : <br />مطایبه <br />حاجبت رگ زده ست ؛ دانستم <br />از چه معنی ؟ از آن که محرور است <br />رگ زند هر که او بُوَد محرور <br />عذر ِ عذرت مخواه ؛ معذور است <br />خِیری ِ خانه، گر خراب شده ست <br />غم مخور، تابخانه معمور است <br />من ز خیری به تابخانه روم <br />که نه من لنگم و نه رَه دور است ! <br />( دیوان. چاپ ِ مدرّس ِ رضوی ، ص543 ) <br />خیری/xiri = درگاه و رواک ِ خانه ( عرب این واژه ی ِ ما را دزدیده و« رواق » گفته. « رواج » هم از صورت ِ دیگر ِ همین واژه است : رواگ . – بله ، عربی زبانی است بسیار غنی ! ) <br />تابخانه = خانه ای که در آن تنور باشد. خانه ی ِ زمستانی و نیز تابستانی هم گفته اند ! <br />ظهیر ِ فاریابی نیز قطعه ای دارد که درآن تعبیر ِ کنایی ِ « رگ زدن ِ حاجب » آمده <br />( دیوان ، به اهتمام ِ حاجی شیخ احمد ِ شیرازی ، ص257 ) و البتّه در لطف ابدا ً به قطعه ی ِ انوری نمی رسد . <br />(23) سَبلت / سِبلت = سبیل. <br />بدل ِ مصرع ِ 2 : وز لذّت ِ گایمان سخن می گفتند <br />(24) ماچه خر = ماده خر ِ جوان . <br />(27) « قبل و دبر » را من در فارسی به صورتی که آورده ام قبول دارم : قُبُل و دُبُل ! <br />در این ترانه – بی آن که قصد و توجّهی در کار بوده باشد – مقوله ی ِ « هزوارش » نیز تعریف شده است ! <br />(30) بدبختانه ، سراینده را از « کون ِ پکن » و « کس ِ لاس وگاس » هیچگونه آگهی نیست <br />و محض ِ شعر چنین واقع شده . باشد که ایزدان بی بهره نگذارند ! <br />بدل ِ مصرعین ِ 3و4 : <br />کون ، گر به پکن بُوَد به سر می بدویم <br />کس ، گر که نشان دهند در لاس وگاس <br />(29) بدل ِ مصرعین ِ 3و4 : <br />کوریّ ِ دو چشم ِ دینْ مدار ِ خنّاس/ نسناس <br />افتاده پی ِ کون و کُس و چخ چخ و لاس ! <br />و این ترانه که از هزل دور شده و نقیضه هم نیست ؛ اقتفا و استقبال است : <br />دوزخ چه بُوَد ، بهشت کو، ای نسناس <br />شک کن به یقین ِ شیخکان ِ خنّاس <br />خود نیست بهشت غیر ِ آزادی ِ ما <br />وین سایه ی ِ شوم ِ شیخ ، دوزخ به قیاس ! <br />بدل ِ مصرع ِ 4 : <br />وین سایه ی ِ شیخ ، دوزخ از روی ِ قیاس <br />(34) بدل ِ مصرع ِ1 : <br />خیّام چو کون دهی به مستی خوش باش ! <br />(35) ارزان = ارزنده ، ارزمند ، درخور و شایسته ( و در اینجا : گاییدنی ! ) <br />این معنی ِ اصلی ِ واژه است در پهلوی ( بنگرید به : فرهنگ ِ کوچک ِ زبان ِ پهلوی ، تألیف ِ <br />دیوید نیل مکنزی ). احتمالاً در پارسی ِ دری ِ کهن نیز چنین بوده ، لیکن بعدها درست به معنیِ ضدّ ِ این به کار رفته است ؛ تا به امروز : « کم بها ، بی ارزش ، ... » <br />در لغت نامه ( و نیز فرهنگ ِ معین ) این معنای ِ اصلی و نخستین ذکر شده امّا برای ِ آن شاهدی ارائه نشده است . و البتّه بر این اساس نمی توان حکم کرد که در فارسی ِ دری به این معنا به کار نرفته. (« ارزانی » و شواهد ِ آن نشان می دهد که باید داشته بوده باشیم.) عجالتاً ، بیت ِ حاضر را می توان به عنوان ِ شاهد ـ یا مثال ـ پذیرفت ! <br />( تنگْ دستی ِ اهریمنْ آفریده ، مجال نداده که یک دانه مدرنیته بخرم که بتوانم انبوه ِ یادداشت های ِ این سال ها را مرتّب کنم. شک ندارم که بویژه در پنجساله ی ِ گذشته شواهدی از این معنی یادداشت کرده ام ؛ امّا واجُستن ِ آن ، مثل ِ گشتن ِ هزارپای ِ نر میان ِ پاهای ِ هزارپای ِ ماده است برای ِ یافتن ِ فرج ِ او ! )( وحالا، که دارم این چیزها را با مدرنیته ی ِ به وام ِ قرضیْ خریده می نگارم می بینم که خیلی دیر شده و با این کندی ِ انگشتهای ِ پیرشده به 42 سالگی ، سنگریزه به چاه ِ سیصد باز می افکنم و بس ! ـ 3/9/82 ) <br />بدل ِ مصرعین ِ 3و4 : <br />مستش کُنَم و کَنَم ازو تمبانی <br />وز پیش و پس اش برآورم توفانی <br />(39) بدل ِ مصرع ِ1: <br />تا کی غم ِ آن خورم که گادم یا نه <br />(41) آلش بدل = همدِگری ، کونْ مرزی ِ دو جانبه ، عمل ِ دو نفر که به نوبت هم را بگایند. [ و این گویا اختصاص به نرینگان دارد ، چرا که درهمجنس بازی ِ مادینگان ( که آن را مساحقه یا طبق زدن گویند) طرفین به یک گونه لذّت می برند؛ شاید. و صد البتّه برای ِ تحقیق ِ دقیق ، باید به مادینگانی که تجربه ی ِ طبق دارند مراجعه نمود ! ] <br />این لفظ در فرهنگ ِ معین به صورت ِ « الش دگش / dageš ـ aleš » آمده [ و در برخی گویش های ِ خراسان – از جمله در زادگاه/گادگاه ِ نگارنده : طبس ِ گیلکی - نیز همین به کار می رود ؛ به کسر ِ دال .] : « 1ـ مبادله 2ـ عمل ِ دو کس که با یکدیگر آمیزش و مباشرت کنند. » <br />اخوان ِ ثالث در مؤخّره ی ِ « از این اوستا » ـ ص202ـ می نویسد : « ... عامه ی ِ مردم ِ توس ـ مشهد ـ امروز " الیش بدر " گویند و امر ِ قبیح ِ رکیکی است ... » <br />در لغت نامه « آلش دگش » ضبط شده و به معنی ِ مورد ِ نظر ِ ما اشاره ای نشده ، و همچنین این ترکیب ترکی دانسته شده ؛ و این به گمان ِ نگارنده نیازمند ِ تأمّل و بررسی است. <br />« بمیریم و به کیرم بشویم » ـ « به کیر شدن /به کیر واشدن » یعنی فنا شدن ، یا به تعبیر ِ فوقی ِ یزدی : چو گوز از کون ِ این دنیا برون شدن ! <br />لطیفه : اوس ممّد ِ خیّاط ( مرد ِ این لطیفه در اصل نامی ندارد. این نام را از یکی از لطایف ِ عبید به عاریه می گیرم ، که ضمناً با مثل ِ « خیّاط در کوزه افتاد » و داستان ِ آن مناسبتِ تام دارد ؛ و بلکه یکی است. ) هرگاه کسی می مرد ، به دوستانش می گفت : دیدید، شنیدید ، فلانی هم به کیرم شد ! تا آن که زد و خودش در بستر ِ نزع افتاد. دوستان به پُرسه اش آمدند ، در حالی که می خندید گفت : مثل ِ این که خودم هم دارم به کیرم می شوم ! <br />(42) شفت = ستبر، گنده ، کج ، ناراست ، ناهموار، ... [ معین ] و با استناد به این معانی و از تنگی ِ قافیه ، توسّعاً کنایه از کیر. <br />بیت ِ دوّم را عبید به این صورت نقیضه کاری فرموده : <br />زنهار به غرقابه ی ِ کس درنروی <br />بازآمدنت نیست ؛ چو رفتی رفتی <br />(43) عمود = 1ـ ستون ، چوب ِ خیمه 2ـ گرز3ـ ... 5 ـ آلت ِ تناسل ِ مرد [ معین ] <br />مولانا عبید در نقیضه ی ِ شاهنامه فرماید : <br />برآورد هومان عمودی چو دود <br />بدانسان که پیرانْش فرموده بود <br />چنان در زه ِ کون ِ رستم سپوخت <br />که از زخم ِ آن کیر/ کون ِ رستم بسوخت <br />دگر باره هومان درآمد به زیر <br />تهمتن به سان ِ هژبر ِ دلیر <br />بدو درسپوزید یک کیر ِ سخت <br />که شد کون ِ هومان همه لخت لخت <br />... <br />( اخلاق الاشراف ) <br />(44) بدل ِ مصرع ِ 2 : <br />کون و کس ِ عالمی عیان می بینم <br />« خفتار، خوران ، گایمان » اسم ِ مصدر است ، از « خفتن ، خوردن ، گاییدن » . از این میان ، تنها « خفتار» در لغت نامه ذکر شده ـ از یادداشت ِ مؤلّف ـ بدون ِ شاهد. پس دو فقره ی ِ دیگر نیاز به توضیح و شاید توجیه دارد. در فرهنگ ِ معین ، یکی از کارکردهای ِ پسوند ِ « ان » چنین ذکر شده : «3ـ پسوند حاصل مصدر است در آخر ریشه ی ِ فعل : چادردران کردن ، چادردری ؛ راه جامه دران ، راه جامه دریدن. » ـ به گمان ِ نگارنده ، به استناد ِ تنها این دو فقره نمی توان برای ِ « ان » چنین کارکردی قائل شد. ( در لغت نامه نیز این توضیح و شواهد عیناً آمده . ) پس می توان گفت که فقره ی ِ ساخته ی ِ نگارنده مجعول است ! <br />وامّا ، استناد و تکیه ی ِ من به چه بوده ؟ در زبان ِ برخی فارسی زبانان ِ امروز- و شاید درهمین اواخر- الفاظ ِ « کشان » و بیشتر به صورت ِ ترکیب با فعل ِ « دادن » : کشان دادن ، به معنی ِ تریاک کشی ، بساط ِ فور برپا کردن ؛ و « خوران دادن » به معنی ِ عرق خوری ؛ و« کنان دادن » به معنی ِ حال کردن ، به کار می رود. شمّ و پسند ِ زبانی ِ نگارنده آن را پذیرفته است . <br />همچنین در دو کارکرد ِ دیگر ِ « ان » که در فرهنگ ِ معین و لغت نامه ذکر شده ، چیزی از حالت ِ مصدری هست : <br />1- افاده ی ِ کثرت و استمرار می کند ، مانند ِ : گلریزان ، برگریزان ، ... <br />2- پسوند ِ دال بر جشن و آذین و شادمانی وسور: آشتی کنان ، آینه بندان ،...(برای ِ شواهد و توضیحات ِ بیشتر، بنگرید به لغت نامه ) <br />نکته : در برخی از گونه های ِ زبانی به جای ِ « ختنه سوران » ، « ختنه سوری » به کارمی رود ( ازجمله در گویش ِ طبس ِ گیلکی : خنده سوری/ خنده سُری ) ؛ یعنی دقیقاً به جای ِ « ان » ، « ی » نشسته است ! <br />نیز در شواهد ِ این کارکرد ، در لغت نامه ، موردی ذکر شده که بسیار درخور ِ تأمّل است : « طلبان کردن ، عبارتی است زنانه که چون شوی آنان را خوانَد گویند آقا طلبان کرده است. و ازآن به مزاح این خواهند که این رسمی نوین است بی سابقه. » و سپس آمده است : « ظاهراً الف و نون ِ چراغان نیز ازاین قبیل باشد. » - براین فقره بیفزایم که : در برخی گویش های ِ خراسان ( ازجمله طبس ِ گیلکی ) « چراغان ، چراغانی ، چراغان داشتن » به معنی ِ « شب نشینی ،... » است . <br />و امّا گایمان – این واژه که در فرهنگ ِ معین و لغت نامه دیده نمی شود ، به استناد و به قیاس ِ « زایمان » ساخته شده . در فرهنگ ِ معین ، نوع ِ این واژه ذکر نشده ، امّا در لغت نامه آمده است : « زایمان . ( اِ مص) اسم مصدر از زاییدن است و به معنی ِهمان . ( فرهنگ ِ نظام ) ( در تداول عامه ) زایش : حمام زایمان. » [ نیز رک : فرهنگ ِ معین ، ذیل ِ « مان » ] پس در درستی ِ « گایمان » جای ِ تردید نیست ! <br />(45) نتوان ، به معنی ِ « نتوانستگی ، ناچاری ، ... » را از روی ِ نتوان، ودر«تنگلیگاه» ِ (tangoligäh-e ) شعر ساخته ام . اهل ِ فند خواهند بخشود ! – مصرع در اصل چنین بود : <br />یا از ناچاری و تنگدستی نکنم <br />سکته ای را که به سبب ِ تبدیل ِ دو هجای ِ کوتاه به یک هجای ِبلند پدید می آید ، نپذیرفتم . و البتّه این تبدیل جز در برخی اوزان که به پیدایی ِ وزنی دیگر می انجامد، کاملاً مجاز، و موردی عادی است ؛ به ویژه در شعر ِ متقدّمان ، از خراسانیان و غیر ِ ایشان. و در بحر ِ ترانه، این تبدیل زمینه ای فراخ تر دارد. در نقیضه ی ِ شماره ی ِ 36 ـ و نیز اصل ِ آن ـ : پیری دیدم به خواب ِ مستی خفته ، در همین مصرع ، این تبدیل هست و بسیار بآهنگ و زیباست. امّا : هر بدل جایی و هر سکته مقامی دارد ! <br />[ ضمناً ، برای ِ موردی که گفتم تبدیل ِ دو هجای ِ کوتاه به یک هجای ِ بلند ، وزنی دیگر پدید می آورد، به یک نمونه اشاره می کنم : در دیوان ِ انوری دو قصیده ی ِ 130 و 131- از چاپ ِ مدرّس ِ رضوی- چنین اختلاف ِ وزنی دارد : <br />130- ای خنجر ِ مظفّر ِ تو، پشت ِ ملک ِ عالم <br />ـ ـ ^ ـ ^ ـ ^ ^ ـ ـ ^ ـ ^ ـ ـ <br />مفعول ُ فاعلاتُ مفاعیلُ فاعلاتن <br />131- ای رایت رفیعت ، بنیاد نظم عالم <br />ـ ـ ^ ـ ^ ـ ـ / ـ ـ ^ ـ ^ ـ ـ <br />مفعولُ فاعلاتن مفعولُ فاعلاتن <br />و همین نزدیکی ِ وزن( والبتّه یکسانی ِ قافیه) باعث شده که ابیاتی ( جمعاً ده بیت) از قصیده ی ِ 131به 130 راه یافته است. شماره ی ِ ابیات از قصیده ی ِ 130: 5/6/11/12/13/15/17/18/26و27. به جز سه بیت ِ 17و26و27، دیگر ابیات ـ بعضاً با مختصر تفاوتی ـ در قصیده ی ِ 131 هست. ضمناً بیت ِ 17[130] با بیت ِ 29[131] مشابهت دارد و ممکن است که یکی بدل ِ آن دیگر بوده باشد. ( در مصرع ِ دوم ِ بیت ِ 17[130] «تقدیرهام» درست است ، یعنی « م » ساقط شده و باید افزوده شود. ) <br />نه مدرّس ِ رضوی متوجّه ِ این خلط شده و نه سعید نفیسی ( که در چاپ ِ مصحَّح ِ وی نیز همین آمیختگی هست). حتّی شمس ِ قیس ِ رازی ، ادیب و ناقد ِ بزرگ ِ سده ی ِ هفتم نیز متوجّه ِ آن نشده است؛ و از بحثی که وی کرده و قول ِ معترضی را که بر انوری عیب گرفته نقل نموده ( المعجم ، ص 107) معلوم می شود که آمیختگی ِ مزبور در نسخه های ِ آن روزگار نیز وجود داشته است – و آن معترض نیز از آن سبب که متوجّه نشده ، خطا کرده و به گمان ِ خود بر یکی از سه تن پیمبران ِ شعر ِ پارسی عیب گرفته است ![ و صرف ِ نظرازاین، البتّه نکته ی ِ سخن ِ وی کاملاً بجاست.] ( در قصیده ی ِ 130 چند مصرع و بیت ِ دیگر هم هست که نیازمند ِ بررسی است، امّا اینجا مجال نیست. همین قدر هم که نوشتم محض ِ حاشیه روی بود... !) ] <br />بدلین ِ مصرع ِ 4 : <br />اکنون که تو کُس به خانه هستی، نکنم <br />: اکنون که تو بر چلم نشستی، نکنم <br />(47) بدل ِ مصرع ِ 2: <br />کیر از پی ِ کون و کُس دوان خواهد بود <br />بدل ِ مصرع ِ 4 : <br />این حضرت ِ گای ، جاودان خواهد بود <br />(48) بدل ِ مصرع ِ 2 : <br />یا در پی ِ نیستی و هستی گذرد <br />بدل ِ مصرع ِ 3 : <br />می گای که این عمر که مرگ از پی ِ اوست <br />فقره ی ِ مصرع ِ 2، عیناً همان است که در اصل ِ ترانه آمده ؛ و مورد ِ مصرع ِ 3، ناظر به ضبط ِ متفاوت ِ مصرع در ترانه ی ِ اصلی است : <br />می نوش که این عمر که مرگ از پی ِ اوست <br />(49) بدل ِ ضعیف ِ مصرع ِ 3 : <br />دیشب، پسری قُر زده بودیم، اینجا <br />بدل ِ زنانه ی ِ مصرع ِ 4 : <br />کیرش مزه کرده ، باز بازآمده ایم <br />( و صد البتّه مردانه نیز تواند بود ! ) <br />(50) پَرت : در فرهنگ ِ معین و لغت نامه نیامده. در گویش– یا : فارسی ِ گونه ی ِ– طبس ِ گیلکی ، به موضعی گفته می شود که با آلتی تیز پاره شود . پیش از پاره شدن ، و همزمان با وقوع ِ فعل نیز، از موضع ِ اصابت و پارگی با این لفظ یاد می شود : چاقویی به پرت ِ خیکش انداختند . <br />و البتّه ، کُس همیشه « پَرت » دارد ! <br />(51) دَم ِ کسی را خوردن = فریب ِ کسی را خوردن ؛ به خُدعه ی ِ کسی فریفته شدن . <br />[ بنگرید به : معین و لغت نامه ، ذیل ِ « دم خوردن » . ] <br />بَدَلین ِ مصرع ِ 4 : <br />تا کون ِ تو و کسّ ِ زن ِ تو بدریم <br />: تا کون ِ تو و ازآن ِ دینت بدریم <br />بدل ِ مصرعین ِ 3و4 : می توان جای ِ دو مصرع را عوض کرد ، وعالی می شود.( به این می گویند : صنعت ِ « اَلِش بَدَل » ! ) : <br />تا کون ِ تو و دین ِ تو یکجا بدریم <br />در حضرت ِ کفر ِ خود سراپا ذکریم <br />(52) ابدال ِ مصرع ِ 3 : <br />تا کون و کُسی که هست خواهان بدرم <br />: تا کون و کُسی ز اهل ِ ایمان بدرم <br />(53) بدل ِ مصرع ِ 2 : <br />خندید و به من تلطّفی کرد به ناز <br />ابدال ِ مصرع ِ 3 : <br />دستی به چلم کشید و با عشوه و ناز <br />: دستی به چُلم کشید و چون شد شخ و راست <br />: دستی به چُلم چو برد و برخاسته دید <br />(54) بدل ِ مصرع ِ 4 : <br />یا رب ! که سراپاش ز کون ساخته اند ! <br />(55) بدل ِ مصرعین ِ 3و4 : <br />گاییدن ِ کون اگر بود بی ادبی <br />پس شوی ِ تو فرسنگ به دور از ادب است <br />( پس شوی ِ تو بسیار به دور از ادب است ) <br />(57 ) چَروا = چاروا = چارپا ، یعنی : الاغ ، خر . <br />بدل ِ مصرع ِ 3 : <br />با زر به کف آید کس و کون و ، زر نیست <br />« شاند » سوّم شخص ِ مفرد ِ گذشته ی ِ ساده است (در ساخت ِ اَرمان ) از« شاندن » که صورتی است از : نشاندن ، که یکی از معانی ِ آن ( مرتبط با درخت ) « کاشتن » است : <br />به سبزه زار ِ فلک طرفه باغبانانند <br />که هر نهال که شاندند باز برکندند <br />امیر خسرو <br />( تذکره الشّعرا ، ص 184) <br />(58) بدل ِ مصرع ِ 2 ( که مصرع ِ اصل ِ ترانه است.) : <br />هیهات که جمله گاو ِ نر می دوشند <br />بدل ِ مصرع ِ 4: <br />کامروز به زهد خرزه هم نفروشند <br />(59) بدل ِ مرجّح ِ مصرع ِ 3: <br />این طرفه نگر که کُس هم از روی ِ قیاس <br />(61) بدل ِ مصرعین ِ 3و4: <br />وآن را که حلال ِ خود نمی سازد نیک <br />در مذهب ِ ما ، حرام می باید کرد <br />(62) بدلین ِ مصرع ِ 2: <br />کار ِ کس وکون مدام می باید کرد <br />: صد کون وکس ِ حرام می باید کرد <br /> <br />دو ترانه ی ِ اخیر، پاره پاره در تواریخ ِ ذیل ساخته شده : 18/4/80 ، 23/12/81 ، 27/1/82 . ( تا تصوّر نشود که فرشته ی ِ الهام یکباره و تا دسته جا می کند ؛ می گایاند آدم را تا یکبار تمام و درست بگاید !! ) <br />□ <br /> <br />یادآوری : سازیدن ِ انساخ الابدال آزاد است ! <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br />استدراکات <br /> <br />( اصل ِ ترانه ها ) <br />ش 12 م 3- در دو نسخه « شرمنده ی ِ آن دمم ... » آمده . گویی این ضبط ، خاص از برای ِ صورتی از نقیضه ی ِ ما بوده ( ↓ ) . در اصل ِ ترانه چندان لطفی ندارد ! <br />ش 30 – این ترانه در دیوان ِ انوری آمده . در چاپ ِ مدرّس ِ رضوی [ ج2ص999] از شش نسخه نقل شده . پس قطعاً از اوست . ( بنگرید به توضیح ِ ش 13 ، در تعلیقات ِ اصل ِ ترانه ها !) – در این چاپ ِ دیوان ، مصرع ِ سوم « آگاه نه از منزل ِ امید و هراس » و در چاپ ِ نفیسی [ص592] « حیران شده در منزل ِ امید و هراس » آمده . <br /> <br /> <br />( نسخه بدل ها ) <br />ش 6- برای ِ « به کسّ ِ ... خندیدن » ، نیز رک : چراغ هدایت ، ذیل ِ: خندیدن بر ... <br />ش 12- بدل ِ مصرعین ِ 3و4 : شرمنده ی ِ آن دمم که گویی تو مرا <br />یک بار ِ دگر بگای و، من نتوانم <br />[ و البتّه در این صورت ، کیفیّت اعتلا یافته و شعر« دو صدایی » می شود !! ] <br />ش 15- بدل ِ مصرع ِ 3 : <br />کیرم به زبان ِ پهلوی با شخ و درد <br />( پوزش می خواهم ، به جای ِ خود – در تعلیقات - آمده ! ) <br />ش36- بدل ِ مصرع ِ 1 ( تصرّف ِ مملی ) : <br />دیدم پدرت ( / پدرم ) به خواب ِ مستی خفته <br />بدل ِ مصرع ِ 3 : <br />یک دم به دم ِ پدر نهادم ذکرم <br />( البدل ُ الانا : یک دم به دم ِ پدر نهادم ز ِ کرم ! ) <br />بدل ِ مصرع ِ 4 : <br />والله ُ لطیف ٌ بعبادِه گفته ! <br />( یعنی همان اصل ِ ترانه ! ) <br />مولانا عبید فرموده ( در بیت ِ دوّم ِ یک قطعه ی ِ دو بیتی ، که در 27/1/82 دیدم ) : <br />در کون ِ لطیفش کن ، از حشر میندیش <br />خوش باش ، که الله ُ لطیف ٌ بعبادِه <br />[ چاپ ِ انتشارات ِ اقبال ، بخش ِ دوّم ، ص75. / چاپ ِ دکتر محجوب ، ص228. ] <br />ش37- بدل ِ مصرع ِ 3 : <br />گیرم که گلو چو کون ِ خود پاره کنند <br /> <br /> <br /> <br /> <br />واژه نامه [ آنچه در تعلیقات شرح شده ] <br />آلش بدل ، [ ذیل ِ شماره ی ِ ] 41 <br />ارزان ، 35 <br />باز گرفتن – کسی را از چیزی / جایی باز گرفتن ، 5 <br />به کس ّ ِ ... خندیدن ، 6 <br />به کیر شدن ، 41 <br />پَرت ، 50 <br />تاپ ، 5 <br />تِرکاندن ِ کوزه ي ِ دختر ، 13 <br />چَروا ، 57 <br />چُل ، 14 <br />چُلاب ، 1 <br />خُجَند ، 6 <br />خرزه ، 2 <br />خُفتار ، 44 <br />خندیدن – به ... خندیدن - ، 6 <br />خوران ، 44 <br />دُبُل ، 27 <br />دَم ِ کسی را خوردن ، 51 <br />سَبلَت ، 32 <br />سمند ، 10 <br />شاندن ، 57 <br />شخ درد ،2 <br />شفت ، 42 <br />عمود ، 43 <br />قُبُل و دُبُل ، 27 <br />کُحل البصر ، 4 <br />کوزه ترکاندن ، 13 <br />گایمان ، 44 <br />ماچه خر ، 24 <br />نتوان ، 45 <br />وَرد ، 15 <br /> <br /> <br /></p><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7261897-109080206345393836?l=khayyaami.blogspot.com'/></div>mitilathttp://www.blogger.com/profile/00198395812327102471noreply@blogger.com3tag:blogger.com,1999:blog-7261897.post-1086828822997157062004-06-09T17:48:00.000-07:002004-07-25T17:13:48.716-07:00<p dir="rtl" align="center"> تعلیقه <br /> <br /> ( هزّالان ِ ادب ِ پارسی ) <br /> <br />نخست در نظر داشتم که برای ِ « نقایض الخیّامیّه » مقدّمه واره ای بنویسم و در آن پیرامون ِ « هزل در ادب ِ فارسی ِ دری » مختصر بحثی بکنم ، امّا از آنجا که این نوشته – مطمئناً – به درازا می کشید ( و نمی خواهم بر حجم ِ کتابچه افزوده شود ) و نیز هم از آن روی که نظر ِ بنده در این باره به گونه ای است که - قطعاً - بسیارانی با آن مخالف خواهند بود ( و من با متن ِ « نقایض ... » به اندازه ی ِ کافی مخالف و گهگاه دشمن نیز خواهم داشت ) از آن چشم پوشیدم و نوشتن ِ آن را به وقتی گذاشتم که مقادیری از مخالفت ها - و احیانا ً دشنام ها – روان و علانیّه شود ! <br />امّا مورد ِ حاضر را نمی توان به بعد موکول کرد ، و آن آوردن ِ نمونه ای است از هزل ِ شاعرانی که « نقایض ... » را به ایشان پیشکش نموده ام ؛ و ممکن است برخی از خوانندگان بعضی از ایشان را نمی شناخته باشند و این تصوّر پیش آید که من نسبت ِ دروغ به کسی داده و برای ِ توجیه ِ اشتغال به هزل ِ خویش ، اینهمه نام ذکر کرده ام . ( و این در حالی است که هزّالان و هجوگویان ِ ادب ِ پارسی بسیار بیش ازین اند ، و بلکه بویژه تا سده های ِ 6 و 7 کمتر شاعری می توان سراغ کرد که هزل و هجا نگفته باشد ؛ و پاکان ِ برکنار، اندک ْ شمارند : فردوسی ، ناصر ِ خسرو ، ... - و البتّه در اشعار ِ ایشان ، ظهور ِ خشم به گونه ای دیگر است . ) <br />از این شاعران ، برخی ، اشعارشان کمابیش یک بار یا بیشتر به چاپ رسیده ، و برخی دیگر یا دفتر و دیوانشان به درستی به ما نرسیده و یا مانند ِ انوری و شفایی – و تا حدّی یغما – هزلیّات ِ ایشان از سوی ِ ادبای ِ معاصران و ناظران ِ امر ِ کتاب ، چه در دوره ی ِ گذشته و چه با شدّت و حدّت ِ بیشتر در دوره ی ِ اخیر ، مورد ِ بایکوت و سانسور واقع شده است . <br />از سنایی ، مولانا ، و سعدی نیز به دلایلی نام نبرده ام . <br /> <br /> <br /> ☺ <br /> منجیک ِ ترمذی <br /> ( نیمه ی ِ دوم سده ی ِ چهارم ) <br />نام ِ این شاعر ِ بزرگ : <br />در « سخن و سخنوران » ، « لغت نامه » ، « اعلام ِ فرهنگ معین » و کتاب ِ ارزنده ی ِ آقای ِ محمود ِ مدبّری « شرحِ احوال و اشعار شاعران بی دیوان در قرن های 3-4-5 هجری قمری » ( که البتّه نیازمند ِ یک بازنگری ِ اساسی است !... ) به چیستی ِ این نام اشاره ای نشده . تصوّر ِ من بر این است که « منجیک » عبارت است از : مُنج ، به معنی ِ زنبور ِ عسل + پسوند ِ نسبت ِ« ایک /ik » که در واژه های ِ « تاریک ، نزدیک ، ... » نیز هست ؛ و گویا این نام به سبب ِ « نیش و نوش » ِ سخن ِ وی بوده باشد. ( و البتّه به کالبد نیز ریزوار بوده ؛ همچون منج ) <br />از بیتی که در لغت فرس و صحاح از وی به شاهد ِ « منج » نقل شده ، حدس ِ نگارنده تأیید می شود ( اگر چه نیازی به تأیید ندارد ! ) : <br /> هرچند حقیرم سخنم عالی و شیرینْست <br /> آری عسل ِ شیرین زاید همی از منج <br />( در لغت فرس و شاعران بی دیوان ، ص 222 ، « ... سخنم عالی و شیرین » ، و «... ناید مگر از منج » آمده . اختلاف ِ مصرع ِ نخست موردی جدّی است و ناشناخت ِ « ساکن گردانیدن ِ حرف ِ متحرّک » که در اشعار ِ متقدّمان به فراوانی دیده می شود ، کاتبان - و بعضاً فضلا- را به دستکاری واداشته . البتّه این احتمال نیز هست که « شیرین » به حذف ِ« ن » بوده باشد . این گونه از حذف را در نثر و نظم ِ کهن داریم . در گویش ِ امروزین ِ طبس ِ گیلکی – در جنوب ِ خراسان - « شری / šeri » می گوییم . [ در ترانه ی ِ 1630 نزهه المجالس « من ْ ست / manst » آمده و استاد ریاحی آن را تغییر داده اند . ] ) <br /> خواجه یکی غلامک ِ رس دارد <br /> کز ناگوارد خانه چو تس دارد <br /> ایدون به طبع کیر خورد ، گویی <br /> چون ماکیان به کون در کس دارد ! <br /> ( شاعران ِ بی دیوان ، ص 222) <br /> <br /> ☺ <br /> حکّاک ِ مرغزی <br /> ( نیمه ی ِ دوم ِ سده ی ِ چهارم و... ) <br /> <br /> گر بخواهی که ترا پنبه بفخمند همی <br /> من ببایم که یکی فلخم دارم کاری ! <br /> ( شاعران ... ، ص 288 ) <br /> ( در مصرع ِ دوّم ، در همه ی ِ مآخذ « بیایم » آمده . « ببایم » تصحیح ِ قیاسی ِ نگارنده است . ) <br /> <br /> ☺ <br /> طیّان ِ ژاژ خا <br /> ( نیمه ی ِ دوم ِ سده ی ِ چهارم و ... ) <br /> <br /> آن ریش نیست ، جَغبُت ِ دلّال خانه هاست <br /> وقت ِ جماع ، زیر ِ حریفان فکندنی است ! <br /> □ <br /> کونْت کاریز و کیر ِ من موری است <br /> آب ِ موریّ ِ من به رنگ چو دوغ ! <br /> ( شاعران ... ، ص 311و 316 ) <br /> <br /> ☺ <br /> بندار ِ رازی <br /> ( نیمه ی ِ دوم ِ سده ی ِ چهارم و ... ) <br /> <br /> کُس ، قالب ِ نقشبندی ِ لاهوت است <br /> کون ، گلخن ِ ابلیس و چه ِ هاروت است <br /> گر کیسه ی ِ پر زر است کون هر روزی <br /> هر ماه نه کُس حقّه ی ِ پر یاقوت است !؟ <br /> ( شا عران ... ، 369 ) <br /> <br /> به شهر ِ ری ، به منبر بر، یکی روج <br /> همی گت واعظک ؛ زین هرزه لایی <br /> کی هفت اندام ِ مردم روج ِ محشر <br /> دهد ور کرده های ِ خود گوایی <br /> زنی ور عانه می زد دست و می گت <br /> وسا ژاژا کی ته آن روج خایی ! <br /> ( شاعران ... ، 374 ) <br /> <br /> ☺ <br /> لبیبی <br /> ( نیمه ی ِ اول ِ سده ی ِ پنجم ) <br /> <br /> از شمار ِ تو ، کُس ِ طُرفه به مُهر است هنوز <br /> وز شمار ِ دگران ، چون در ِ تیم ِ دو در است !! <br /> ( شاعران ... ، 477 ) <br /> <br /> ☺ <br /> کافرک ِ غزنوی <br /> ( نیمه ی ِ دوم سده ی ِ پنجم ) <br />از کافرک متأسفانه جز 5 قطعه ی ِ دو بیتی بر جای نمانده . دو قطعه ی ِ آن ، هر یک به کتابی می ارزد ؛ یکی در نقد ِ پدیده ی ِ ترک و دیگری در نقد ِ فاجعه ی ِ عرب . ضمناًً این دو بیتی ها که نه به وزن ِ ترانه ( / رباعی ) است و نه به وزن ِ مشهور ِ دو بیتی / فهلویّات ( هزج مسدّس ِ مقصور / محذوف ) به روشنی نشان می دهد که دو بیتی قالبی بسیار فراگیر و کاملاً نامحدود بوده است . <br /> تا ولایت به دست ِ ترکان است <br /> مرد ِ آزاد مرد بی نان است <br /> جهد کن تا دریده کون باشی <br /> روز ، روز ِ دریده کونان است ! <br /> □ <br /> هرگه که درآیم ز در ِ حجره ی ِ خواجه <br /> از بهر ِ من آن غر [ ز چه ] بر پای نباشد ؟ <br /> ترسد که فرو ریزد کیر از در ِ کونش <br /> چندان که در آن حجره مرا جای نباشد ! <br /> □ <br /> آنچه سرمای ِ بخل ِ خواجه کند <br /> به مه ِ دی درون ، دمه نکند <br /> از بخیلی که هست ، کیرش را <br /> به کُس ِ زن درون ، همه نکند ! <br /> □ <br /> پدرش گر به نانْش دست بَرَد <br /> بشکند خورد ناخنان ِ پدر <br /> پسرش گر به خوانْش در نگرد <br /> برکشد چست ، دیدگان ِ پسر ! <br /> □ <br /> این قوم را نگه کن ، در خون ِ یکدگر <br /> برخاسته همی به شبیخون ِ یکدگر <br /> قومی سیفعلون و گروهی سیجعلون <br /> کردند پاره پاره همی کون ِ یکدگر !! <br /> ( شاعران ... ، 598 ) <br />* افزوده ی ِ داخل ِ چنگک ، در ترانه ی ِ دوّم ، از نگارنده است ؛ به وجه ِ تصحیح ِ قیاسی . <br /> <br /> ☺ <br /> سوزنی سمرقندی <br /> ( نیمه ی ِ نخست ِ سده ی ِ ششم ) <br />از دیوان ِ وی ، که – گویا – یکی دو بار به چاپ رسیده ، متأسّفانه نسخه ای ندارم . دو بیت نقل می کنم ؛ اوّلی از صحاح الفرس ، ذیل ِ « پشه »ص 268 ، و دوّمی از حافظه : (نسخه ی ِ زیراکسی ِ یکی از چاپ ها را چند سال پیش ، دو سه شبی به امانت داشته ام. ) <br /> ز بیقراری کاندر طریق ِ مأبونی است <br /> همی نهند به کونش ، ز پیل تا پشه ، شاف ! <br /> □ <br /> ای سنایی بیا و قد خم کن <br /> باد ِ بوق ِ مرا به کون کم کن ! <br /> <br /> ☺ <br /> مهسِتی گنجوی <br /> ( سده ی ِ ششم ) <br /> فصّاد ِ جهود ِ بد رگ ِ کافر کیش <br /> آن کُند ْ زبان که تند دارد سر ِ نیش <br /> گفتم که رگم تنگ بزن ، همچو کُسَم <br /> نشنید و فراخ زد ، چو کون ِ زن ِ خویش !! <br /> ( دیوان ِ مهستی ، ص 32 ) <br /> گفتی که مرا بی تو بسی غمخواره است <br /> بی رشوت و پاره از توام صد چاره است <br /> گر رشوه طلب کنی مرا کون رشوه است <br /> ور پاره طلب کنی مرا کس پاره است !! <br /> ( صحاح ، « پاره » ،266 ) <br />« پاره » در اینجا به معنی « هدیه » نیز هست و مهستی با این معانی بازی کرده ! <br /> <br /> ☺ <br /> انوری ابیوردی <br /> ( سده ی ِ ششم ) <br />انوری کاملا ً بی نیاز از معرّفی است ، اگر چه هزلیّات و اهاجی ِ وی متأسفانه جز معدود ابیاتی در هیچ یک از دو چاپ ِ مصحَّح ِ مشهور ِ دیوان ِ وی بازتاب نیافته ، و اساتیدان – سعید ِ نفیسی و مدرّس ِ رضوی – آن را شایسته ی ِ مقام ِ حکیم انوری ندانسته اند !! <br /> پسْ دریده بریده ْ پیشی چند <br /> که ندیمان ِ حضرت ِ شاهند <br /> از پس و پیش خلق می رانند <br /> که کُسی چند پاره در راهند ! <br /> ( چاپ ِ مدرّس ، ج2/627 ) <br /> دی گفت به طنز ، نجم ِ قوّال <br /> کای بنده سپهر ِ آبنوست <br /> در زنگوله نشید دانی ؟ <br /> گفتم چه دهند ازین فسوست ؟ <br /> در پرده ی ِ راست راه دانم <br /> وانگاه به خانه ی ِ عروست ! <br /> ( همان ، 550 ) <br /> گر خواجه به جای ِ ما گراید <br /> وامروز به نزد ِ ما بیاید <br /> از وی بنکاهد این تفضّل <br /> بل شادی ِ عیش ِ ما فزاید <br /> ماییم و شراب و شوربایی <br /> یک مطربکی چنان که باید <br /> خوش بربطکی همی نوازد <br /> شیرین غزلی همی سراید <br /> زین ساقیکی ظریف و چابک <br /> کز حور چنان پسر نیاید <br /> هم خدمت ِ خواجگان بداند <br /> هم جامه ی ِ خواب را بشاید <br /> ور خواجه ره ِ دگر رود باز <br /> آید سوی ِ قحبگان گراید <br /> زین قحبگکی هنوزمان هست <br /> کز حور به غمزه دل رباید <br /> هوشش برود اگر سپوزی <br /> هر دو لبت از شره بخاید <br /> آموخته بر ره ِ بخارا <br /> گاهی که به سوی ِ حضرت آید <br /> ور خواجه ی ِ ما طریق ِ دیگر <br /> بر دخترکانش میل آید <br /> داریم یکی لطیف دختر <br /> کز هیچ پری چنو نزاید <br /> ناگفته بدو که « تو چه نامی؟ » <br /> شلوارک ِ خود همی گشاید ! <br /> ور خواجه به شیوه ی ِ دبیران <br /> زین هر دو به دست ِ چپ گراید <br /> داریم یکی شگرف گنگی <br /> بر هاون ِ تیز شاف ساید <br /> چون دست ِ خری ، چنان که خواجه <br /> چون بازچشد، خودش ستاید <br /> کیر و کس و کون هر سه داریم <br /> خواهد بهلد ، خوهد بگاید <br /> این است به دست ِ ما که گفتیم <br /> گر خواجه به ماحضر درآید <br /> ( چاپ ِ نفیسی ،101 ) <br />* دو بیت ، یکی بعد از بیت ِ 6 ودیگری بعد از « شلوارک ... » ، را حذف کردم ؛ چون سلندر مانده بود : وز خواجه ی ِ ما طریق ِ دیگر + اندر ره ِ کودکان گراید // داریم قوی یکی گروگان + در فخر بزی ما نشاید . محض ِ رعایت ِ امانت ِ نقل یادآور شدم . <br /> <br /> ☺ <br /> عبید ِ زاکانی <br /> ( سده ی ِ هشتم ) <br />این اعجوبه ی ِ طنز و هزل نیز بی نیاز از معرفی است . مجموعه ی ِ آثار ِ وی – البتّه با کیفیّتی نازل – بارها به چاپ رسیده . جای ِ بسی خوشوقتی است که در سالهای ِ اخیر ، استادان : زنده یاد دکتر محجوب و دکتر علی اصغر حلبی ، به تصحیح و چاپ ِ آثار ِ وی همّت گماشته اند . ( و برای ِ نگارنده ، این دریغ باقی است که نتوانسته ام از کار ِ این بزرگواران نسخه ای تهیّه کنم ؛ که اهریمن ِ زشت روی ِ « الفقر » چون بختکی شوم بر من افتاده . ) محض ِ نمونه دو قطعه نقل می کنم : <br /> جانا ترا هنوز بدین حسن و این جمال <br /> نه وقت ِ حج رسیده و نه روزه درخور است ♣ <br /> گر در پی ِ ثوابی و در بند ِ آخرت <br /> بشنو حدیث ِ بنده که این رای بهتر است <br /> بر کیر ِ من سوار شو از روی ِ اعتقاد <br /> ( کاین با هزار حج ّ ِ پیاده برابر است ) <br /> ( لطایف عبید ، انتشارات اقبال، بخش2، ص65) <br /> ♣ در چاپ ِ دکتر محجوب ( ص220) به جاي ِ « روزه » ، « توبه » آمده و همین – توبه – درست است ، که با « حج » مناسبت ِ تمام دارد ! ( یادآور شوم که مدتی پس از نگارش متن ِ بالا ، در 27/1/82 ، نسخه ی ِ زیراکسی ِ چاپ ِ دکتر محجوب را دوست ِ خوبم م . ب. ع برایم به امانت آورد و تا امروز 13/12/82 پس نگرفته . بُوَدا که مانند ِ چندین کتاب ِ دیگر، دندان ِ این یکی را هم کنده باشد ! اگر چه همیشه پیش ِ چشم است که ببیند . دوستِ خوب به عالمی می ارزد . ) <br /> * <br />« پیرزنی را پرسیدند که دیهی دوستر داری یا کیری؟ گفت : من با روستاییان گفت و شنید نمی توانم کرد ! » <br /> ( همان ، 102 ) <br /> <br /> ☺ <br /> جهان خاتون <br />به روزگار ِ عبید می زیسته . در تذکره ی ِ دولتشاه ِ سمرقندی ، چند سطری در باره ی ِ وی آمده : « حکایت کنند که جهان خاتون نام ظریفه و مستعدّه ي روزگار و جمیله ی ِ دهر و شهره ی ِ شهر بوده و اشعار ِ دلپذیر دارد و ازآن جمله این مطلع ِ قصیده او را ست : <br /> مصوّری است که صورت ز آب می سازد <br /> ز ذرّه ذرّه ی ِ خاک آفتاب می سازد <br />و جهان خاتون را با خواجه عبید مشاعره و مناظره است و عبید در باب ِ او می گوید: <br /> گر غزل های ِ جهان روزی به هندستان فتد <br /> روح ِ خسرو با حسن گوید که این کُس گفته است ! <br />گویند که خواجه امین الدّین که در عهد ِ شاه ابو اسحاق ، وزیر ِ با قدر و منزلت بوده جهان خاتون را به نکاح ِ خود درآورد و خواجه عبید درآن باب می گوید : <br /> وزیرا ! جهان قحبه ای بی وفا ست <br /> ترا از چنین قحبه ای ننگ نیست ؟ <br /> برو کُس فراخی دگر را بخواه <br /> خدای ِ جهان را جهان تنگ نیست ! <br /> ( تذکره الشّعرا ، چ محمّد رمضانی ، ص218 ) <br />در روایتی ازاین ماجرا که در مقدّمه ی ِ لطایف ِ عبید [ مأخذ ِ پیشین – نشر ِ اقبال ] نقل شده می گوید : « مولانا عبید در آن ازدواج این قطعه بساخت و بی محابا بخواند و از وزیر به جای ِ سرزنش ، نوازش ها یافت ! » . <br />□ <br />اوّلاً این حکایه نمی تواند ساختگی باشد ، چرا که ساختن ِ بیت و قطعه ی ِ مزبور از زور ِ غیر ِ عبید برنمی آید ! ( گیرم که در نام ِ وزیر خطایی رخ داده واحتمالاً « رکن الدّین » بوده باشد . ) <br />ثانیاً قطعی است که جهان خاتون اهل ِ « هزل » نیز بوده . ( زنی با عبید مشاعره و مناظره کند و طرف ِ چنین بیت و قطعه ای باشد ، و خود « هزّال » نبوده باشد !؟ ) <br />در لغت نامه از جهان خاتون یاد نشده . ( باید در چاپ های ِ آینده نام و مختصر ِ احوال ِ وی ،گیرم تنها به استناد ِ همین حکایه ، درج گردد.) گویا علّامه دهخدا نیز در باره ی ِ تذکره ی ِ دولتشاه دچار ِ برداشت ِ نادرست ِ همگانی بوده ! اقبال ِ آشتیانی ، روایات ِ دولتشاه راجع به عبید را نامطمئن دانسته و زنده یاد دکتر محجوب نیز پیروی ِ وی نموده .( نسخه ی ِ زیراکسی ِ «کلیات عبید » چاپ ِ دکتر محجوب / امریکا را دیشب 27/1/82 دوستی برایم آورد ! ) به باور ِ نگارنده ، اشتباه ِ محض است که آثاری چون تذکره ی ِ دولتشاه ( و مثلاً «چهار مقاله» ي ِ نظامی عروضی ) را به صرف ِ چار اشتباه ِ تاریخی که در آن هست ، بکلّ بی اعتبار انگاشته و به دور افکنیم . باید « توان ِ بررسی و نقد » ِ چنین آثاری را جایگزین ِ « طرد ِ محتاطانه » نماییم . ( اگر فرصتی دست دهد که بر « کلیّات ِ عبید » تصحیح ِ استاد محجوب ، تأمّلی بدلخواه داشته باشم و فراغ ِ نوشتن باشد ، بیشترک گپ خواهم زد و نشان خواهم داد که از همین روایات ِ دولتشاه چه بحث ِ بسیار مهمّی در باب ِ عبید گشوده می گردد ، و گوشه ای مهم از تاریکنای ِ شعر ِفارسی به روشنا می آید. فعلاً که در انبوه ِ« الفقر و القرض » ِ اهرمنْ آفریده ، نای ِ این یکی نمانده و کار ِ فرومانده بسیار است . پفیوز روزگارا این روزگار ِ تیره ... ) ضمناً، استادان اقبال و محجوب در ذکر ِ منابع ِ احوال ِ عبید ، از کتاب ِ لطایف الطّوایف ِ فخرالدین علی صفی ( درگذشته ی ِ 939 ) غفلت نموده اند؛ اگرچه، تاریخ ِ نوشته ی ِاقبال 1332 و تاریخ ِ نخستین چاپ ِ مصحَّح ِ لطایف الطوایف( احمد گلچین معانی ) 1336 است ؛ اقبال خود نسخه ای خطّی از این کتاب داشته ، امّا شاید در این نسخه ـ که زنده یاد گلچین ، آن را بسیار« مغلوط » دیده [ رک : مقدّمه ی ِ لطایف ، ص شانزده ] این حکایات (یعنی دو حکایت ِ ص227و329 ) نبوده است . بگذریم ؛ با این آخرین حاشیه که : حکایت ِ مربوط به جهان خاتون در لطایف الطوایف نیست . <br />پس نگاره (5/7/82) : جهان خاتون آن اندازه ها هم که من تصوّر کرده بوده ام ناشناخته نیست ! جاودان یاد دکتر خانلری نوشته است : « از جهان خاتون ، بانوی عزیزی که معاصر حافظ بود دیوان مفصلی در دست است . امّا سراسر غزل های او چنان تکرار مضامین و شیوه ی بیان متداول زمانه است که حتی چند بیت درآنها نمی توان یافت که از روی آن ها بتوان به یقین گفت که گوینده زن است نه مرد . » <br /> یادی از صائب ( مجله سخن ) <br /> بازچاپ : هفتاد گفتار، ج 3 ص 130 <br />در فرصتی که آرزو کرده ام ـ اگر دست دهد ! ـ پس از دست یابی به دیوان ِ جهان خاتون ، در این باره گپ خواهم زد . یکی از این دو تن اشتباه کرده اند ! شاید هم آن دسته اشعار ِ زنانه ی ِ جهان ، که عبید بدان نظر داشته از میان رفته است . <br /> <br /> <br /> ☺ <br /> فوقی یزدی <br /> ( سده ی 11 ) <br /> فوق الدّین احمد یزدی تفتی ، درگذشته ی ِ حدود ِ 1050 ِ هجری ، هزّالی است بسیار شیرین سخن و متأسّفانه بسیار ناشناخته . اشعار ِ وی با نام ِ « هزلیّات ِ فوقی » با تصحیح و مقدّمه ی ِ مدرّس گیلانی در 1342 به چاپ رسیده است . ( نسخه ی ِ نگارنده زیراکسی است . ) <br />از « شیرین و فرهاد » : <br /> ز بیداد ِ عجوز ِ دهر فریاد <br /> که طفل ِ فتنه را از راه ِ کون زاد ! ( ص 10 ) <br />( بیتی است بسیار مهم . من نیز جداگانه به همین رسیده ام : اهریمن ، زادگان ِ خویش را می ریند ! ) <br /> نگاه ِ پاک از دوران برافتاد <br /> هرآن کس را که دیدی بایدش گاد ! ( ص 12 ) <br />از غزلیّات : <br /> آخر نصیب ِ زاهد ِ بیچاره کوری است <br /> از بس که صرف ِ جلق کند روز و ماه را ! <br /> ( ص 42 ) <br /> فوقی این دل که بدان قامت ِ موزون بند است <br /> همچو خایه است که هرگز نشد از کیر جدا ! <br /> ( ص 44 ) <br /> ماچ ها دادی ، ولی کیرم ز جا سر برنداشت <br /> عمده در انگیز و شوخی ، کیر برپاکردن است ! <br /> ( ص 46 ) <br /> حدیث ِ من بشنو زاهد ، ارچه بی ادبی است <br /> که بِه ز نافله ی ِ شب ، جماع ِ نیم شبی است ! <br /> ( ص 47 ) <br /> <br /> <br /> ☺ <br /> شفایی اصفهانی <br />دیوان ِ وی به تصحیح ِ دکتر عبدالعلی بنان ( تبریز ، 1362 ) به چاپ رسیده ؛ با حذف ِ کامل ِ هزل و هجو ! <br /> خاتون ِ تو بر صورت ِ دیوار زند جلق <br /> در خانه مده راه جوان ِ کنبی را ! <br /> ( چراغ هدایت ، ذیل ِ « جلق زدن » ) <br /> اگرش حاجت اوفتد به خلال <br /> می کند کیر ِ کاشی استعمال ! <br /> ( همان ؛ ذیل ِ « کیر ِ کاشی » ) <br />در هجو ِ بینی ِ ملا ذوقی اردستانی رباعیّات گفته ! ازآن جمله است : <br /> ذوقی ز پس ِ مرگ به شاشت شویند <br /> وز لتّه ی ِ حیض ِ خواهرت کفن کنند <br /> مستی و ترا به خود نمی گیرد گور <br /> در دخمه ی ِ بینی ات مگر دفن کنند ! <br /> ( همان ؛ ذیل ِ « کفن » ) <br /> ذوقی! ریشت به پشم ِ ماشی ماند <br /> شَعرت به نمد ز بد قماشی ماند <br /> بینی ت به سنگ ِ سرتراشی ماند <br /> عینک چو نهی ، به کیر ِ کاشی ماند ! <br /> ( تذکره ی ِ میخانه، ص 524 ) <br />تعلیقه ی ِ کیر ِ کاشی – مختصر توضیح و تصحیحی در این باره هست که ممکن است جای ِ دیگری گیر نیاید ، پس همینجا می آورم : نام ِ کهن تر ِ آن « چرمینه » و از آن کهن تر « مَچاچنگ » بوده . [ بنگرید به فرهنگ معین ، ذیل ِ مچاچنگ .] مؤلّف ِ چراغ ِ هدایت نوشته است : « کیر کاشی / به یای ِ مجهول و شین / چیزی است که به شکل ِ آلت ِ تناسل در کاشان سازند و به کار ِ زنان ِ حشری آید و گران قیمت بُوَد. » شاهد ِ وی : اگرش حاجت اوفتد ... ، که بالا نقل کردم . عبید جایی ازآن وصف کرده امّا نام نبرده : <br /> دیدم زنکی ساخته از چرم ذکر <br /> بر بسته که گادنی کند چون خر ِ نر <br /> گفتم که به کُس مخند ، کیرم بنگر <br /> بربسته دگر باشد و بررُسته دگر ! <br /> ( کلیات عبید ، دکتر محجوب ، ص 212 ) <br />و جایی دیگر ( ص 217 ) نام برده می گوید : <br /> کُس گفت به کیر: دیر و زودم تو بِهی <br /> وز جان و دل و بود و نبودم تو بِهی <br /> از نیمه ی ِ شمع و کیر ِ کاشی وُ ادیم <br /> دیدم همه را و آزمودم ؛ تو بِهی ! <br />( این هردو شعر در چاپ ِ انتشارات ِ اقبال – ص 83 و 87 – مغلوط است . ضمناً در لت ِ سوّم در اصل ِ متن ِ مصحَّح ِ دکتر محجوب « کاشیّ و ... » آمده ، امّا چون من این اعمال ِ تشدید را نادرست می دانم وجهی را که خود درست می دانم آورده ام . ) <br />می بینید که خان آرزو ( که پژوهنده ی ِ پردانشی هم بوده ) اینجا را خطا کرده ، که پای ِ کاشان را به میان کشیده ! یکی از تعریفات ِ عبید ( در رساله ی ِ تعریفات ) نشان می دهد که « کاشی » جنس است : « مشغله البطّالین : کیری که خواتین از ادیم و کاشی و غیر ِ آن سازند .» ( چاپ ِ محجوب ، ص 330 ) <br />و البتّه این احتمال هست که این جنس ِ خاص – که شاید گونه ای چرم بوده – در کاشان به دست می آمده ؛ امّا ساختن کیر ربطی به کاشان نداشته است. <br /> <br /> ☺ <br /> یغما جندقی <br />بی تردید یغما را باید شاعرترین شاعر ِ سده ی ِ سیزدهم ِ هجری ، در دوره ی ِ پیش از مشروطه – در ایران – دانست . مجموعه آثار ِ وی در دو مجلّد ( نظم و نثر ) به اهتمام ِ سید علی آل داوُد به چاپ رسیده ، امّا دربردارنده ی ِ همه ی ِ اشعارونوشته های ِ وی نیست ؛ بویژه هزلیّات و اهاجی ِ وی که بسیار زیبا ست ، به طور ِ کامل نشر نیافته. ( اگر درین سالها چیز ِ دیگری چاپ شده ، من بی خبرم .) و با توجّه به طرز ِ نگرش ِ طابع ِ آثار ِ وی ، نباید به نشر ِ کامل ِ آن امیدوار بود : « قاضی نامه از نظر استواری بیان و استحکام الفاظ در میان آثار یغما کم نظیر است ولیکن به خاطر رکاکت الفاظ ( ؟! ) و پستی معانی بهیچ وجه قابل نقل در مجموعه ی ِ آثار یغما نیست ... » [ مقدمه ی ِ جلد اوّل ، ص 45 ] با این همه، تلاش های ِ ارزنده ی ِ آقای ِ آل داود درخور ِ هزار گونه سپاس گزاری است . <br /> <br />□ در کاشان زیرزمینی را که در داشته باشد « تُو » و بی در را « زیره » می گویند. و یغما گفته است : <br /> ای شیخ زیره ای که تو داری در اندرون <br /> خویشانْت چند بر سر ِ آن گفتگو کنند <br /> آنش کند عمارت و اینش کند خراب <br /> هر یک تصرّفی متخالف دراو کنند <br /> هر میخ ِ مدخلی که بکوبند اندر آن <br /> تو برکشی و باز به عُنفش فرو کنند <br /> مخروبه ای که مزبله ی ِ خاص و عام بود <br /> رادان کجا تملّک ِ آن آرزو کنند <br /> دندان به دل فرو بر و قطع ِ خلاف کن <br /> بگذار تا درش بگذارند و تو کنند ! <br /> ( مقدمه ی ِ جلد ِ اوّل ، ص 51 ) <br /> ... <br /> آشکارا و نهان گاه به زر گاه به زور <br /> به همان شیوه که در فنّ ِ سپوز استادم <br /> به نعوظ ِ شتر و ایر ِ خر و ضربه ی ِ گاو <br /> مرده و زنده ی ِ هفتاد و دو ملّت گادم ! <br /> ( ج 1، ص 366 ) <br /> گر به دستار است باد ِ کلّه ی ِ زنقحبه شیخ <br /> کیر ِ خر را نیز دستار است ، گویی نیست ؟ هست ! <br /> ( ص 367 ) <br /> <br /> ☺ <br /> ایرج میرزا <br />این بزرگوار دیگر حقیقتاً نیازی به معرّفی و نمونه ی ِ اشعار ندارد ! با اینهمه : <br /> امردی رفت تا نماز کند <br /> کرد کون ِ سفید ِ خود بالا <br /> فاسقی زود جست بر پشتش <br /> گفت : سبحان ربی الاعلی ! <br /> ( دیوان ِایرج . هدیه ي ِ خسرو ، ص 315 ) <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> نمایه ی ِمصرع ِ نخست ِ نقایض و دیگر ترانه ها <br /> ( به ترتیب ِ الفبایی ِ پایانه ) <br /> <br /> <br />آمد سحری دختر ِ همسایه ی ِما ش 13 <br />آن کون نبود، خرمن ِ ناز و طرب است 56 <br />کون می کنم و مخالفان از چپ و راست 37 <br />چون زادن ِ من به من نبد روز ِ نخست 11 <br />یک بوسه ز کس به کیر از دور فرست 4 <br />چون دختر ِ همسایه کسش پاک بشست 9 <br />چون ابر به نوروز رخ ِ لاله بشست 7 <br />گویند که می به شرع ناپاک شده ست 33 <br />کیرم پدر ِ تمام ِ عالم بوده ست 1 <br />هر بوته که آن به رنگ ِ خونی بوده ست 50 <br />اینک که بود به کیر ِ پرزورم باد 32 <br />گویند مکن زنی که شوهر دارد 38 <br />مگذار که عمر جز به مستی گذرد 48 <br />بر درگه ِ کس قیام می باید کرد 62 <br />بر درگه ِ کس قیام می باید کرد 61 <br />کونی که درآن جوی فرو نتوان کرد 40 <br />روزی ست خوش و کس ِتو چون غنچه ی ِورد 15 <br />چروای ِ ذکر به باغ ِ کس باید راند 57 <br />آنان که به کار ِ کس نپرداخته اند 54 <br />گر مرد ِ رهی به کون و کس مهر مبند 6 <br />آنان که به سَبلَت در ِ کس می رُفتند 23 <br />آنان که ز کون ِ تاپ در تاب شدند 5 <br />این دخترکان که دست بر کس دارند 19 <br />آنان که به کار ِ زهد و دین می کوشند 58 <br />می ران به عروس ِ دهر از کیر سمند 10 <br />آنان که به پارسی سخن می رانند 27 <br />آنان که سخن ز زهد و دین می رانند 18 <br />ای بس که نباشیم و جهان خواهد بود 47 <br />گویند بهشت و حورعین خواهد بود مکرر/43 <br />گویند بهشت و حورعین خواهد بود 43 <br />از گادن ِ ما نبود گردون را سود 8 <br />روزی که نهال ِ عمر ِ من کنده شود 14 <br /> <br /> <br />چون درگذرم خشتک ِ من باز کنید 55 <br />معشوقه چو کار ِ حیض ِ او گشت دراز 53 <br />ماییم درین گنبد ِ دیرنده اساس 30 <br />ماییم درین گنبد ِ دیرنده اساس 31 <br />دوزخ چه بود، بهشت کو ای نسناس ذیل ِ 31 <br />خیّام اگر ز باده مستی خوش باش 34 <br />کونی ست که کیر آفرین می زندش 29 <br />خیّام! چل ِ من از کسی دارد ننگ 59 <br />دشمن نه غلط گفت که من قرمطی ام 52 <br />گر من ز می ِ مغانه مستم ، هستم 20 <br />بر دخترکی فتاد دیشب گذرم 25 <br />من ظاهر ِ کاف و گاف ِ هستی دانم 17 <br />بی آب ِ چل ِ تو زیستن نتوانم 12 <br />کونین شود جمع ، به جز کون نکنم 60 <br />من کون نه ز بهر ِ کس پرستی نکنم 45 <br />زین گونه که من کار ِ جهان می بینم 44 <br />در مسجد اگر چه با نیاز آمده ایم 49 <br />برخیز که کون ِ یکدگر را بدریم 41 <br />ای شیخک ِ دون اگر دم ِ تو بخوریم 51 <br />صبح است دمی با می ِ گلرنگ زنیم 16 <br />با دخترکی غنچه کس و خوش پستان 28 <br />پیری دیدم به خواب ِ مستی خفته 36 <br />ای بر سر ِ کیر ِ من سواری کرده 2 <br />ما را صنما بهر ِ خدا یاری ده 46 <br />ای کون وکست ز کیر ِ من صد پاره 3 <br />تا چند زنی به بند ِ تمبان تو گره 22 <br />تا چند بر ابرو زنی از غصّه گره 21 <br />تا کی غم ِ آن خورم که شادم یا نه 39 <br />ای آنکه نتیجه ی ِشکاف و شفتی 42 <br />بر دخترکی پریر کردم گذری 24 <br />گر دست دهد شبی کس ِ ارزانی 35 <br />سرگشته به چوگان ِ قضا همچون گوی 26 <br /> <br /> <br /> <br /> تاریخ ِ نقایض و دیگر ترانه ها <br /> ( به شمسی ِ هجر ) <br /> <br /> <br />پیشانه ) 10 – 9 فروردین ِ 82 <br />1 ) 27 تیر 80 و 22 آمرداد ِ 81 <br />2 و 3 ) امرداد 77 <br />4 ) 27 امرداد 77 <br />5 ) 75 <br />6 ) امرداد 77 <br />7 تا 10 ) 27 امرداد 77 <br />11 ) 9 خرداد 78 <br />12 ) 4 خرداد 79 <br />13 ) 29 خرداد 78 <br />14 و 15 ) 9 اسفند 79 <br />16 ) 18 اسفند 79 و 2 فروردین 80 <br />17 ) 9 اسفند 79 و = <br />18 ) 12 تیر 80 <br />23 ) 12 و 17 تیر 80 <br />19 تا 25 ) 13 تیر 80 <br />26 ) 17 تیر 80 <br />27 ) 17 تیر 80 و اسفند 81 <br />28 ) 7 خرداد و اسفند 81 <br />29 ) 13 بهمن 81 <br />30 تا 35 ) 16 بهمن 81 <br /> <br /> <br />36 تا 38 ) 22 اسفند 81 <br />39 ) 25 یا 26 اسفند 81 <br />40 ) 6 فروردین 82 <br />41 ) 27 اسفند 81 و 6 فروردین 82 <br />42 ) 27 اسفند 81 <br />43 ) نوروز 82 <br />43 مکرر ) 7 فروردین 82 <br />44 ) = <br />45 ) 7 و 9 فروردین 82 <br />46 ) 8 و 9 = <br />47 و 48 ) 8-7 و 14 = <br />49 ) 14 = <br />50 ) 4 اسفند 81 و 11 فروردین 82 <br />51 تا 54 ، و 57 ) 20 و 26 فروردین 82 <br />55 ) تیر ماه 80 و 26 فروردین 82 <br />56 ) 29 اسفند 81 و = <br />58 ) 17 و 26 فروردین 82 <br />59 ) 26 فروردین 82 <br />60 ) یادم نیست. چند ماه بعد بوده . <br />61 ) 18/ 4/80 و23/12/81 و27/1/82 <br />62 ) اوّل اردیبهشت 82 <br /> <br /><p/><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7261897-108682882299715706?l=khayyaami.blogspot.com'/></div>mitilathttp://www.blogger.com/profile/00198395812327102471noreply@blogger.com4tag:blogger.com,1999:blog-7261897.post-1086827196680427272004-06-09T17:21:00.000-07:002004-07-25T16:44:42.633-07:00<p dir="rtl" align="center"> <br /> <br /> <br />از <br /> <br />میتیلات <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br />« ... که فسق در همه جا یُمنی عظیم دارد ! » <br /> <br />عبید ِ زاکان <br />( صد پند ، ش 90 ) <br /> <br />هزل ( در جامعه ای که گروش ِ ریا آن را با بدترین طرد و طعن ها <br />فسق فرا می نماید ) نوعی حرکت ِ درونی به سوی ِ چیرگی بر غرور و تعصّب و خامی است ، و ازین رو گونه ای سلوک ِ بی واسطه به شمار می رود. <br />میتیلات <br />امرداد 77 <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br />( 1 ) <br /> <br />اندر مذاکره . به یاد عبید ِ زاکان <br /> <br />شبی کیر با کُس به نجوای ِ گرم <br />همی گفت کای تنگ ِ شیرین چو جان <br />من این قامت ِ همچو شمشاد و سرو <br />ز بهر ِ تو پرورده ام سالیان <br />نگه کن که تا شاد گردد دلت <br />به آب افتدت هر زمانی دهان <br />تمامت وجود ِ من ازآن ِ توست <br />بگیرش دمادم چو جان در میان <br />که صافی تر از من نه در عشق هست <br />میاسا دمی و غنیمت بدان <br /> <br />شنیدم که کُس تنگ تر گشت و گفت : <br />منم آن که بخشیده جان در جهان <br />اگر صاف و نا صاف ، زان ِ منی <br />تو را دوست دارم ؛ همیشه بمان <br />به درگاه ِ ما چون به پا خاستی <br />دهیمت درین قصر ِ فرّخ ، مکان <br />شب و روز قدر ِ تو دانسته ایم <br />ز پروردگانی و از راستان <br />ولیکن زبان در کش و شو خموش <br />بیا بر درم کش ، چه جای ِ زبان <br />فرو شو درین قصر ِ فرخنده چهر <br />برون آی باز و دگر رَه بران <br />که ما را خوشی زین شد و آمد است <br />نه سیری بُوَد گر بُوَد جاودان <br /> <br />درین بین کون ناله ای کرد زار <br />که ای کُس دگر بیش قصّه مخوان <br />به تنگیّ ِ من گر تو باشی ، رواست <br />فروشی اگر فخر بر آسمان <br />ز بس خایه بوسیده ام خسته ام <br />دلم گشته محزون و کاهد روان <br />مرا نیز سهمی بداده ز کیر <br />مهین ِ رسل ، ختم ِ پیغمبران <br />مگر باشی ای کیر کافر که باز <br />بگردانی از من رخ ِ خویش ، هان ! <br /> <br />چو کیر این حکایت شنید ، ایستاد <br />زمانی مردّد بدین هردُوان <br />بگفتا پس ای جان و جانان ِ من <br />زهم دست دارید اندر زمان <br />ره ِ چاره آسان ، چه جای ِ نزاع <br />کنون کم کنم این نفیر و فغان <br />شبی خانه در ساحت ِ کُس کنم <br />شبی کون بُوَد مر مرا میزبان <br />ازآن شب دگر کون و کُس همجوار <br />پذیرای ِ کیرند شادی کنان ! <br /> <br />تیر ماه 1369 <br /> <br />( 2 ) <br />در خیابان دلبران بسیارباشند و مرا <br />سوی ِ ایشان میل ِ بسیارست و هستم شرمْ رو <br />خواهم ار با دلبری مقصود ِ دل واگو کنم <br />عاجزم ، گویی که می بندد کسم راه ِ گلو <br />تا به جایی که کنم نفرت ز حال ِ خویشتن <br />باغ در باشد کسی وُ ، این ْهمه شیرین هلو <br />وانگه از وی ساخته نبود چشیدن طعم ِ آن ؟ <br />بر چنین بی دست و پایی صد هزاران کن تُفو ! <br /> <br />باید از فردا نهال ِ شرم از بن برکَنَم <br />کز نهال ِ شرم ناید حاصل و سود ای عمو <br />دیگر ار آید به چنگم خوشْ کُسی شیرین چو قند <br />در یکی لحظه کنم کیرم به صد جایش فرو <br />آن نباشد که به ناکامی چو از او بگذرم <br />آن طرف تر گویم ای فریاد ؛ صد حیف از کُسو! <br /> <br />27/4/69 <br /> <br /> <br /> <br />( 3 ) <br />فدای ِ آن بر و باسن شوم من <br />سراپا کیری از آهن شوم من <br />پناه آرم به سوراخ ِ کُس و کون <br />ز شخ ْ درد ِ جهان ایمن شوم من ! <br /> <br />1375 <br /> <br /> <br /> <br />( 4 ) <br />قصیده ی ِ مروارید <br /> <br />بسم الله الرّحمن الرّحیم <br />دارم شخ ْ درد ِ کُسَت از قدیم <br />بهر ِ کُس و کون ِ تو حیران منم <br />طالب ِ آن چشمه ی ِ حیوان منم <br />سی وُ چل آمد به میان زاد ِ من <br />اُشتر و خر رشگ ْ بر ِ گاد ِ من <br />شحنه ی ِ کیرم چو غضب می کند <br />کون و کُس از معرکه تب می کند <br />دان که من از عرش فرود آمدم <br />زان سوی ِ میدان ِ خلود آمدم <br />تا چه مرا از وطن آواره کرد <br />چرت ِ خداوندی ِ من پاره کرد <br />بوی ِ کُس و کون به سحرگاه ِ تنگ <br />با دل ِ سودا زده آمد به جنگ <br />کیر ِ خری یافتم از کردگار <br />تا که برآرم ز کُس و کون دمار <br />عرش رها کردم و کیرانه ْ سر <br />سوی ِ زمین آمد و شد خرْ بشر ! <br /> <br />12-10 بهمن ِ 1375 <br /> <br /> <br /> <br />( 5 ) <br />سیّد ِ شرق <br /> <br />دی سیّد ِ شرق با غلامی <br />کز بار ِ غمش خمیده قدّم <br />بر خاک نهاده سینه ، می گفت: <br />یک بار ِ دگر؛ به حقّ ِ جدّم ! <br />شمس ِ طبسی <br /> <br />سیّد ِ شرق مَلِک زاده بُوَد <br />هر که بینی تو ورا گاده بود <br />در به پرونده ی ِ اعمالاتش <br />کون ِ ناداده وُ هم داده بود <br />خوشگل آخوندک ِ خوبی بوده ست <br />زین سبب ، لابد ، بس داده بود <br />بچّه آخوند چو خوشگل باشد <br />کون ِ او سفره ی ِ بگشاده بود <br />هر که بینی تو ورا گاییده ست <br />وانکه ناگاده مَلَک زاده بود ! <br />باور ار می نکنی ، پرس ز شیخ (1) <br />کاو بسی بارش بنهاده بود <br />باز، آلِش عمل ِ شیخان است <br />علّتش نیز بسی ساده بود <br />حجره ی ِ تنگ و دو کون در بر ِ هم <br />شب چو آید ، ذکر استاده بود <br />یا که خود این چو شود آماده <br />آن دگر نیز هم آماده بود <br />هنر ِ حوزه بود دادن ِ کون <br />مجتهد ، رتبه ی ِ واداده بود <br />چند گویی که نمی دانستی <br />« سیّد ِ شرق » مَلِک زاده بود ؟! <br />* <br />(1) شيخ – دوست و هم ْ حجره ي ِ سيّد ِ شرق . <br /> <br />4/4/76 <br /> <br /> <br />( 6 ) <br />بسم الله الرّحمن الرّحیم <br />ای به کُست کیر و عذاب ِ الیم <br />کیر ، ازیرا که نیازت بُوَد <br />وان دگر از بس که تو نازت بود <br />چند به کُس سر بفرازی که من ؟! <br />کیر ِ سرافراشته ام دست زن <br />تا که بدانی که عمودی ست ژرف <br />بهر ِ کُس و کون ِ تو چیزی شگرف <br />کلّه ی ِ او خر به فغان آوَرَد <br />پیرزن ِ مرده به جان آوَرَد <br />کافر و از حوزه ی ِ اسلام دور <br />نیز بسی مایل ِ اهل القبور <br />تا بکَنَد سنگ ِ سر ِ گورشان <br />مست بگاید همه مستورشان <br /> <br />با سر و سرچشمه ی ِ کفری چنین <br />خیز و بیا ضربه ی ِ کیرم ببین <br />یک شب اگر با تو و شُرب ِ مدام <br />خلوتی افتد بسپوزم تمام <br />بردَرَم آن جایگه ِ ناز ِ تو <br />نیز همان حقّه ی ِ طنّاز ِ تو <br />دخترکا ! بنده ز شخ ْ درد مُرد <br />کیر ِ چنین نیز ندانی تو خورد <br />خیز و براین شانه بنه پای ِ خود <br />باز کن آن جایگه ِ جای ِ خود <br />تا چو سرش رفت مکرّر کنیم: <br />« بسم الله الرّحمن الرّحیم » ! <br /> <br />20-19و22 اَمرداد ِ 77 <br /> <br /> <br />( 7 ) <br />گفتم به رفیق ِ خویش روزی <br />هشدار که پیش ِ من نگوزی <br />گفتا چه کنم که کون گشاد است <br />طبل ِ شکمم چو خیک ِ باد است <br />گفتم بگذار چوب ْ پمبه <br />یا بوق ِ مرا به سان ِ چمبه <br />القصّه به فکرم آفرین کرد <br />بوق ِ من ازآن دُوان گزین کرد ! <br /> <br />20/11/77 <br />( 8 ) <br />کیر ِ مستی گر به کون ِ مست ِ دیگر رفت ، رفت <br />تا به خایه درفشرد و تا به آخر رفت ، رفت <br />صبح گر شرمندگی و اعتذاری بود ، بود <br />ور فراموشی فزود و آن ز خاطر رفت ، رفت ! <br /> <br />76 یا 77 <br /> <br /> <br />( 9 ) <br />دانش آموز وعده اش تخمی است <br />چون که می گوید و نمی آید <br />لیک اگر گویی اش بیا و بده <br />بال و پر از عُقاب برباید <br />حیف ، پیر است و لاغر است و چَغَل <br />کون ِ او خرس هم نمی گاید ! <br />* <br />مي خواستم در نام ِ دوست ِ عزيزم تغييري بدهم ؛ نمي دهم ! ضمناً اين بيت از جوابيّه ي ِ اوست : <br />گفته اي پير و لاغر و چغلم <br />از چه رو پشت ِ خود دهي بغلم ؟! <br /> <br />28/2/79 <br /> <br /> <br />( 10 ) <br />کیری دارم که خر ندارد <br />خر این اندازه ذکر ندارد (1) <br />از بهر ِ وجود ِ اقدس ِ او <br />کرّه خر و ماچه خر ندارد <br />کیر و کُس و کون و هر چه کاف است <br />بدْهد ، بکند ، خبر ندارد <br />صد بار گرش به کون ببندی <br />کون پاره کند ؛ حذر ندارد <br />چون بر در ِ کُس نهد سر ِ خویش <br />کُس ناله کند ؟ – اثر ندارد ! <br />بس کون و کُس از ستم دریده است <br />خود بر که که او ظفر ندارد !؟ <br />موقوفه ی ِ اهل ِ جِدّ و تقوا ست <br />وین قوم ازو گذر ندارد <br />کون های ِ سپید ِ خود بیارید <br />در هر صورت ، ضرر ندارد <br />ما گر نکنیم ، کیر ِ خر هست <br />این هست و اگر مگر ندارد <br />کیری زان سان که سوزنی گفت: <br />« کیری دارم که خر ندارد ! » <br />* <br />(1 ) اين لت يك هجاي ِ كوتاه افزون دارد . غمي نيست ؛ به درازي ِ مضمونش !! <br />شهریور ِ 75 <br /> <br />( 11 ) <br />هر شب که مه برآید ، کیر از سر ِ طرب <br />دیوانه وار پاره هزاران رسن کند <br />گه در خیال ِ کُس بُوَد و گاه کون و باز <br />آن جنگ ها که با کُس و کون تن به تن کند <br />کُس فوج فوج خندد و کون را زند کنار <br />کون خویش را به تنگی ِ خود ممتحَن کند <br />ای کون و کُس ! مدیح ِ شما می رود همی <br />هرگه که کیر و خایه ی ِ من انجمن کند <br />« گر برکنم دل از تو و بردارم از تو مهر » (1) <br />کیرم ز ناله خشتک ِ من پر حَزَن کند <br />« ور هیچ چاره کرد ندانم غم ِ تو را » (2) <br />جلق ِ دودستی آید و ختم ِ سخن کند <br /> <br />« گفتم چنان که گفت هنرمند ِ » (3) ناشناس <br />بیتی که شعر ِ ناب ازو کسب ِ فن کند: <br />« کیرم ز بی کُسی در ِ مسجد فتاد و مُرد <br />یک مؤمنی نبود که او را کفن کند ! » (4) <br />* <br />(1) مصرع از مسعود ِ سعد ِ سلمان است ؛ قصیده ی ِ: گر یک وفا کنی صنما صد وفا کنم <br />(2) بهمچنین. <br />(3) این پاره از م . امید است ؛ ارغنون ؛ خطبه ی ِ اردیبهشت. <br />(4) بیتی است از حکیم ِ مشهور : لاادری. <br /> <br />17 خرداد ِ 75 <br /> <br />( 12 ) <br />سخت در حیرتم ای شیخ بدین سیرت ِ زشت <br />گل ِ منحوس ِ وجود ِ تو چرا وُ که سرشت <br />باورم نیست خدا خلق ِ تو جاکش کرده است <br />که ندارد دگری چون تو چنین نکبت و زشت <br />یا شبی دیو کشیده ست به بر مادرکت <br />یا خود ابلیس ِ لعین تخم ِ تو در مزبله کِشت <br />... <br />رشته ی ِ عمر ِ شما پای ِ طرب را بسته ست <br />ور نه با گلشن ِ گیتی چه نیازی به بهشت !؟ <br />در روایت نسب ِ شوم ِ شما با که رسد ؟ <br />- مادرش گاد ، که این سلسله را پشم برشت ! <br />دین ِ تو نکبت و کارت همه احرار کُشی ست <br />هیچ دَد همچو تو آیین ِ شرارت ننوشت <br />شعر ِ ما ، بیت به بیتش خط ِ آزادی ِ ما ست <br />می زند گور ِ تو را نفرت ِ ما خشت به خشت ! <br /> <br />13/3/75 <br /> <br /> <br />( 13 ) <br />چار پاره ی ِ سه کاف <br /> <br />کُس نیمه شب به فِس فس ِ آرام <br />در گوش ِ کیر ناله ی ِ عشّاق می کند <br />کون می پرد ز خواب و بناگاه : غَرت ، غَرت <br />صد فحش ِ تر حواله ی ِ عشّاق می کند ! <br /> <br />16/11/81 <br /> <br /> <br />( 14 ) <br />نو پهلوانی <br />( یا : های کن ِ ایرانی ) <br /> <br />( 1 ) <br />خسرو و شیرین و فرهاد <br /> <br />شیرین کُس ِ خویش باد می زد <br />خسرو سر ِ کیر چرب می کرد <br />فرهاد ز دور داد می زد ! <br /> <br />( 2 ) <br />خسرو و شیرین و فرهاد <br /> <br />شیرین ، کُس ِ همچو نوش ازو بود <br />خسرو ، همه حرف ِ توش ازو بود <br />فرهاد ِ نگون ، خروش ازو بود ! <br /> <br />16/11/81 <br /> <br /> <br />( 15 ) <br />در نمازم چو ز خم کردن ِ تو یاد آمد <br />حالتی رفت که آب ِ چُل ِ فرهاد آمد ! <br />از چل ِ کافرم اکنون طمع ِ صبر مدار <br />کآن تخرخُرکه تو دیدی شد و، پر باد آمد (1) <br />کیر ساقی شد و کُس ها همه کونْ مست شدند <br />موسم ِ گای ِ پس و پیش به بنیاد آمد <br />بوی ِ بهبود ز اوضاع ِ جهان می شنوم <br />جرج بوش آمد و دل زآمدنش شاد آمد (2) <br />ای عروس از ذکر ِ سخت شکایت منمای <br />کون و کُس پاک بیارای که داماد آمد ! <br />دلبران ِ دگران پنبه به باسن بستند <br />زید ِ ما بود که با کون ِ خداداد آمد <br />گیر دارند کسانی که کُس و کون گایند <br />ای خوش آن کیر که جلقی شد و آزاد آمد <br />شاطر از دسته ي ِ پارو به درم نه ذکری <br />تا بگویم که ز تین ایجری ام یاد آمد ! <br />* <br />(1) تخرخر / taxarxor ، مصدر ِ جهلي است ؛ از « خُرخُر ». <br />(2) اين بيت و بيت ِ پاياني در 20/1/82 ساخته و افزوده شد . <br /> <br />12 فروردین ِ 82 <br /> <br /> <br />اصل ِ غزل ِ حافظ <br /> <br />در نمازم خم ِ ابروی ِ تو با یاد آمد <br />حالتی رفت که محراب به فریاد آمد <br />از من اکنون طمع ِ صبر و دل و هوش مدار <br />کان تحمّل که تو دیدی همه بر باد آمد <br />باده صافی شد و مرغان ِ چمن مست شدند <br />موسم ِ عاشقی و کار به بنیاد آمد <br />بوی ِ بهبود ز اوضاع ِ جهان می شنوم <br />شادی آورد گل و باد ِ صبا شاد آمد <br />ای عروس ِ هنر از بخت شکایت منمای <br />حجله ي ِ حسن بیارای که داماد آمد <br />دلفریبان ِ نباتی همه زیور بستند <br />دلبر ِ ماست که با حسن ِ خداداد آمد <br />زیر ِ بارند درختان که تعلّق دارند <br />ای خوشا سرو که از بار ِ غم آزاد آمد <br />مطرب از گفته ي ِ حافظ غزلی نغز بخوان <br />تا بگریم که ز عهد ِ طربم یاد آمد <br /> <br /> <br />( 16 ) <br />شوخی با رودکی ، پدر ِ شعر ِ پارسی (1) <br /> <br />بوی ِ کُس از هر کران آید همی <br />بوی ِ کون خود بیش از آن آید همی <br />کون ِ آن بت زیر ِ پای ِ کیر ِ شخ <br />چون لحاف ِ پرنیان آید همی <br />آب ِ کیرم از نگاه ِ کون ِ دوست <br />شُرّ و شُر ، بی گایمان آید همی <br />هی بخاران کون ِ خویش و شاد باش <br />کیر زی تو شادمان (2) آید همی <br />كير ماه است و سرین ات آسمان <br />ماه سوی ِ آسمان آید همی <br />کیر مار است و کُس ِ تو آشیان <br />مار توی ِ آشیان آید همی <br />آفرین بر کون ِ تنگ ِ دوست باد <br />گر به کُس اندر زیان آید همی ! <br />* <br />(1) حكما فرموده اند : شوخي شوخي ، با چل ِ بابا هم شوخي ؟! <br />(2) نسخه بدل : شخ ْ دوان <br />16 فروردین ِ 82 <br /> <br /> <br />اصل ِ قصیده ي ِ رودکی <br /> <br />بوی ِ جوی ِ مولیان آید همی <br />یاد ِ یار ِ مهربان آید همی <br />ریگ ِ آموی و درشتی راه ِ او <br />زیر ِ پایم پرنیان آید همی <br />آب ِ جیحون از نشاط ِ روی ِ دوست <br />خنگ ِ ما را تا میان آید همی <br />ای بخارا ، شاد باش و دیر زی <br />میر زی تو شادمان آید همی <br />میر ماه است و بخارا آسمان <br />ماه سوی ِ آسمان آید همی <br />میر سرو است و بخارا بوستان <br />سرو سوی ِ بوستان آید همی <br />آفرین و مدح سود آید همی <br />گر به گنج اندر زیان آید همی <br /> <br />( 17 ) <br />باز هم رودکی ! <br /> <br />شاد زی با سپید ْکونان شاد <br />که جهان نیست غیر ِ گاداگاد <br />گاده را شادمان بباید بود <br />زان سپس در پی ِ نگاده فتاد <br />کون ِ آن نوجوان ِ غلمان ْ روی <br />کُس ِ آن ماه روی ِ حورْ نژاد <br />من و آن کون که او ندارد موی <br />من و آن کُس که او نگشته گشاد <br />چون کنی کون و کُس ، به شکرانه <br />دادن ِ خویش را مبر از یاد <br />نیک بخت آن کسی که داد و بکرد <br />شور بخت آن که او نه کرد و نه داد (1) <br />عمر کوته بُوَد چو گای ِ خروس <br />چون خروسان مدام باید گاد ! <br />حاصل ِ عمر چیست ؟ مستی و گای <br />مست می گای ؛ هرچه بادا باد !! <br />* <br />(1) نیز می توان اصل ِ بیت ِ رودکی را – که خود بدل به نقیضه شده ! – حفظ نمود : <br />نیک بخت آن کسی که داد و بخورد <br />شور بخت آن که او نه خورد و نه داد ! <br />( و البتّه دراین صورت باید گفت که رودکی پیرو ِ مکتب ِ « اصالت ِ دادن » بوده !) <br />ضمناً « نه کرد – نه داد – نه خورد » را « نکرد – نداد – نخورد » هم می توان آورد. <br />16 فروردین ِ 82 <br /> <br /> <br /> <br /> <br />اصل ِ غزل ِ رودکی <br /> <br />شاد زی با سیاه چشمان شاد <br />که جهان نیست جز فسانه و باد <br />زآمده شادمان بباید بود <br />وز گذشته نکرد باید یاد <br />من و آن جعد ْ موی ِ غالیه بوی <br />من و آن ماهروی ِ حور نژاد <br />نیکبخت آن کسی که داد و بخورد <br />شوربخت آن که او نه خورد و نه داد <br />باد و ابر است این جهان ِ فسوس <br />باده پیش آر، هر چه بادا باد ! <br />* <br />غزل دو بیت ِ دیگر نیز دارد که چون در نقیضه قرار نگرفته نقل نشد. در عوض ِ دو بیت ِ مزبور، این نقیضه سه بیت افزون دارد ؛ یعنی در نهایت یک بیت از اصلِ غزل اضافه دارد ! <br /> <br />( 18 ) <br />بازسُرایی ِ قطعه ای از: <br />بُندار ِ رازی <br />در تعلیقه ي ِ« هزّالان ِ ادب ِ پارسی » در معرفی ِ شاعر ِ بزرگ و نام آور ِ سده ي ِ چهارم : بندار ِ رازی ، دو نمونه شعر نقل کرده ام ؛ دوّمی قطعه ای است که وی به گویش ِ محلّی ِ خود [ گونه ای از فارسی که – گویا – از برخی جهات میانه ي ِ پهلوی و فارسی ِ دری بوده و در سرزمین های ِ غربی ِ ایران ِ بزرگ رواگ داشته ] سروده است. شعری است بسیار زیبا ، که دین ستیزی ِ وی را به درستی نشان می دهد. <br />امروز، 19/1/82 ، در میان ِ برخی اوراق به قطعه ای برخوردم که 26/3/80 گفته شده ، و باز سرایی ِ همین شعر ِ بندار است ؛ قدری امروزی تر. و صد البتّه : <br />میان ِ شعر ِ من با شعر ِ بندار <br />تفاوت قدر ِ شَعر و شِعر باشد ! <br />چون در آن تعلیقه نمی گنجد ، اینجا می آورم: <br />روزی آخوندی در شابدولظیم <br />سر ِ منبر گهر ِ دین می سُفت <br />که همه جای ِ بدن روز ِ جزا <br />دهد اقرار بر اعمال ِ نهفت (1) <br />زنکی بر کُس ِ خود می زد مشت (2) <br />کای بسا کُس که تو کُس خواهی گفت !! <br />* <br />(1) بدل : باز گويند ز اعمال ِ نهفت <br />(2) بدل : زنكي دست به كُس مي خنديد <br /> <br /> <br /> <br />تعلیقات <br /> <br />( 1 ) مذاکره . بیت ِ 16 : مرا نیز سهمی بداده ز کیر <br />در کتب ِ تواریخ ِ صدر ِ اسلام ، و سیر و تفاسیر، آمده است که نرینگان ِ مکّیان بعضاً با مادینگان ِ خویش از طریق ِ « دُبُل » ( = دُبُر = کون ) نیز مجامعت همی کردندی ؛ و پس از هجرت ، برخی از ایشان با مادینگان ِ مدنی وصلت به هم رسانیده و خواستندی که همچنان از دبل نیز بهره برندی ، و آن مادینگان به دم ِ ایشان نیامدندی و کون ِ خود دو دستی بچسپیدندی و گای ِ پسینه ندادندی . و چون نرینگان ِ دبل دوست ِ مکّی به زور جماعیدندی ، مادینگان ِ مدنی شاکی شدندی به حضرت ِ ختمی مرتبت ؛ و پس آنگاه وحی ِ بیامدی که پارسی ِ آن ایدون بُوَدی : « زنان ِ شما کِشت ِ شما اند ؛ بیایید به کشت ِ شما هر چگونه که خواهید ... » ( بقره ، 223 . از ترجمه ي ِ تفسیر ِ طبری ، ج 1 ص 139 ) <br />آیه ، البت دو پهلو ست و تا به امروز در باب ِ آن نتیجه و برداشتی یک سویه به حاصل نیامده است . آنان که به دُبُل رغبتینایی دارند به قید ِ « هر گونه » می چسپند ، و مخالفان ِ کون به لفظ ِ « کشتزار » ! ( اين احتمال نيز هست كه زنان اصلا شاكي نشده بوده باشندي ؛ كه اگر ايدون بودي ، روي ِ آيه با ايشان بودي ، ني با مردان ! ) <br />اگر از بنده پرسان کنید می جوابم که : گای ِ پسینه – چه با مادینه و چه با نرینه ي ِ کم زاد – زاد و پیشینه ای به قدمت ِ انسان دارد . بدان روزگار که آدمی اندکی می فهمید امّا هنوز چاردست و پا راه می رفت ، به وقت ُ الگای، نرینه کون ِ مادینه را بغل همی کردی و به سبب ِ قرابت ِ این دو گای ْ جای، گهگاه ذکر به دبل نیز همی شدی . ( در حقیقت ، درآن روزگاران ِ دور، قُبُل و دُبُل در یک سمت واقع می شده است !! ) <br />واقع ِ امر این است که در این یک فقره اجازه ی ِ نرینگان قطعاً به دست ِ مادینگان است . مولانا عبید می گوید : « مولانا عضد الدّین به خواستاری ِ خاتونی فرستاد. خاتون گفت : من می شنوم که او فاسق است و غلامباره ، زن ِ او نمی شوم. با مولانا بگفتند ؛ گفت : با خاتون بگویید از فسق توبه توان کرد و غلامبارگی به لطف ِ خاتون و عنایت ِ او باز بسته است ! » ( رساله ی ِ دلگشا ) <br />( 4 ) قصیده ی ِ مروارید. این نام را از منظومه ای برگرفته ام که [ نام ِ اصلی ِ آن « جامه ی ِ فخر » است و ] مولانا عبدالحسین ِ زرّین کوب آن را در کتاب ِ « ارزش ِ میراث ِ صوفیّه » [ پیوست ؛ ص 8-284 ] نقل فرموده . این قصیده « در نیمه ی ِ دوّم ِ قرن ِ دوّم ِ میلادی به زبان ِ سُریانی انشاء شده است . » به تصوّر ِ نگارنده ( میتیلات ) مضمون ِ « جامه ی ِ فخر » ، « تعلّق ِ روح به عالم ِ عُلوی ، و اشتیاق ِ بازگشت بدان عالم » است ، که مشخّص ترین باور ِ گنوسی است . ( برای ِ این نحله ، بنگرید به : لغت نامه، ذیل ِ « گِنُستیسیسم » ، یا مأخذ ِ آن : کریستن سن ؛ ایران در زمان ِ ساسانیان ) <br />همچنین ، در این مثنوی ِ کوتاه ، به فروید نظر داشته ام و این که : آلت ِ تناسلی ، نقطه ی ِ اتّصال ِ آدمی به جهان ِ هستی است ! <br />ضمناً این مثنوی نظیره یا نقیضه ای برای ِآغازه ی ِ« مخزن الاسرار » ِِ نظامی نیز تواند بود : <br />بسم الله الرّحمن الرّحیم <br />هست کلید ِ در ِ گنج ِ حکیم <br />( 5 ) سیّد ِ شرق . <br />« آماده » لطیفه ای دارد : دو شاگرد نقّاش در طبقه ای از یک بنای ِ تازه ساز دیوار رنگ می کنند . دو سه ساعتی از شب گذشته ، برق می رود . بناچار به جاخواب – که عبارت است از قطعه کارتنی باز شده – می روند و دراز می کشند. ده دقیقه ای می گذرد . یکی از ایشان زمزمه می کند : من آماده ام . و دیگری می گوید : من هم آماده ام . اوّلی می گوید : من آماده ی ِ آماده ام ، و دوّمی می گوید : من هم آماده ی ِ آماده ام . اوّلی می گوید : من کاملاً آماده ی ِ آماده ام ؛ و دوّمی می گوید : من آماده ی ِ آماده ی ِ آماده ام ... و بناگهان برق می آید : هر دو شلوار ِ خود را پایین کشیده اند و هریک کون ِ خود را به دیگری کرده است ! و زبان ِ حال ِ ایشان ، این عامیانه : ( بیت ) <br />از داده وُ نداده <br />آماده ایم ، آماده ! <br />( 14 ) نو پهلوانی . <br />مولانا اخوان ِ ثالث ، نظر به قطعه شعر ِ ناب ِ بازمانده از پَهلبَد ِ مَروْزی سراینده و خنیاگر ِ بزرگ و نامدار ِ دوره ي ِ ساسانی [ که آن را « خسروانی » خوانده اند ] نموده و به پیروی ِ وی ، چند شعر ِ بسیار زیبا در قالب ِ سه گانی - و البتّه به وزن ِ عروضی - سروده و آن ها را « نو خسروانی » نامیده است . ( برای ِ « خسروانی » ِ بازمانده ي ِ پهلبد ، بنگرید به : 1- موسیقی ِ شعر ؛ از مولانا استاد شفیعی کدکنی ، ص 561 و بعد . 2- وزن ِ شعر ِ فارسی ؛ از مولانا خانلری ، ص 55 . [ البتّه وی نامی برای ِ این شعر نیاورده . ] 3- بدایع و بدعتها و عطا و لقای ِ نیما یوشیج ؛ از مولانا اخوان ، ص 605 و بعد .4- ... / و برای ِ « نو خسروانی » های ِ اخوان ، بنگرید به : دوزخ امّا سرد . ) <br />نگارنده که در نام ِ « خسروانی » برای ِ شعر ِ پهلبد ، با بزرگواران اختلاف ِ نظر دارم و آن را « پهلوانی » می نامم ( و این موضوع را در یادداشتی بلند که به زودی آماده ي ِ نشر خواهد شد ، باز نموده ام . ) به « نو پهلوانی » قائل شده ام. بی نیاز از یادآوری است که « های کُن » که به نقیضه ي ِ « هایکو » ي ِ ژاپنی ها ست اختصاص به هزل دارد ! <br />( ... ) در نگارش ِ انجامه – ترقیمه ( = اسپری شد این کتاب ... ) که اینک عکس ِ آن را خواهید دید ، به ترقیمه ي ِ نسخه ي ِ منحصر به فرد ِ « ترجمان البلاغه » ي ِ محمّد بن عمر رادویانی ، به خط و قلم ِ ابوالهیجا [ با کنیه ي ِ ما : ابوالهجا ، اشتباه نشود ! ] اردشیر بن دیلمسار ِ نجمی ِ قطبی ِ شاعر ، دوست و شاگرد ِ اسدی ِ توسی ، که اسدی کتاب ِ « لغت فُرس » را به خواهش ِ وی تألیف نموده ، نظر داشته ام . ( برای ِ ملاحظه ي ِ عکس ِ این ترقیمه ي ِ زیبا – و نیز عکس ِ برگ ِ نخست ِ این نسخه – و لذّت بردن از خطّ ِ نسخ ِ کهن ِ اردشیر ِ دیلمسار ، بنگرید به کتاب ِ ارزنده ي ِ « تاریخ ِ نسخه پردازی ... » از مولانا نجیب ِ مایل ِ هروی ، ص 539 و 542 . به گُمانم پرفسور مولانا احمد ِ آتش ، همراه با چاپ ِ حروفی ِ« ترجمان البلاغه » ، عکس ِ کلّ ِ نسخه را نیز عرضه نموده است . متأسّفانه این نابودمند از این کتاب نسخه ای نداریمی .) <br />□ <br />تقلید ِ خطّ ِ اردشیر ِ دیلمسار ، البتّه میسّر نشد ؛ که فرموده اند : <br />کار ِ هر چُل نیست کون بسپوختن <br />کیر ِ شخ می خواهد و صد فوت و فن ! <br />فروردین 82 . میتیلات <br /> <br /> <br />این هم عکس ِ انجامه – ترقیمه ي ِ نابودمند : میتیلات <br /> <br /> <br /> <br /> <br /> <br />نمایه ي ِ منابع و مراجع و مآخذ <br /> <br />ایران در زمان ِ ساسانیان ؛ کریستن سن . ترجمه ي ِ رشید یاسمی . <br />اقطار القطبیّه ( رک : تعلیقات ِ اصل ِ ترانه ها ؛ ش 30 ) . <br />ازین اوستا ؛ م . امید ( اخوان ثالث ) انتشارات ِ مروارید . <br />از پست و بلند ِ ترجمه ؛ کریم امامی . نیلوفر ، اوّل ، 1372 . <br />ارغنون ؛ م . امید . مروارید . <br />ارزش ِ میراث ِ صوفیّه ؛ زرین کوب . امیر کبیر . <br />بدایع و بدعتها و عطا و لقای ِ نیما یوشیج ؛ م . امید . بزرگمهر . <br />پیشاهنگان ِ شعر ِ پارسی ؛ محمّد دبیر سیاقی . شرکت ِ سهامی ِ کتابهای ِ جیبی . <br />تاریخ ِ نسخه پردازی ... ؛ نجیب ِ مایل ِ هروی . <br />تذکره الشّعرا ؛ امیر دولتشاه ِ سمرقندی . چاپ ِ محمّد ِ رمضانی . <br />تذکره ي ِ میخانه ؛ ملا عبد النّبی فخرالزّمانی . تصحیح ِ احمد ِ گلچین ِ معانی . <br />ترجمه ي ِ تفسیر ِ طبری . تصحیح ِ حبیب ِ یغمایی . <br />چراغ ِ هدایت ( فرهنگ ِ فارسی ) ؛ خان آرزو . [ همراه ِ غیاث اللّغات ] <br />چهار مقاله ؛ نظامی ِ عروضی ِ سمرقندی . تصحیح ِ محمّد ِ معین . <br />خمسه ي ِ نظامی . چاپ ِ بازاری ِ امیر کبیر . <br />دوزخ امّا سرد ؛ م . امید . <br />دیوان ِ انوری . تصحیح ِ سعید ِ نفیسی . <br />دیوان ِ انوری . تصحیح ِ مدرّس ِ رضوی . <br />دیوان ِ ایرج میرزا . ( جیبی . هدیه ي ِ خسرو ) . <br />دیوان ِ حافظ . ( چند چاپ ) . <br />دیوان ِ سوزنی . ( مشخّصات را به یاد ندارم . ) . <br />دیوان ِ شفایی اصفهانی . تصحیح ِ عبدالعلی بنان . <br />دیوان ِ ظهیر ِ فاریابی . به اهتمام ِ حاجی شیخ احمد ِ شیرازی . <br />دیوان ِ مسعود ِ سعد . تصحیح ِ رشید یاسمی . <br />دیوان ( اشعار ِ بازمانده ي ِ ) مهستی گنجوی . به اهتمام ِ طاهری شهاب . <br />دیوان ِ یغما جندقی . به اهتمام ِ سید علی آل داود . <br />رباعیّات ِ خیّام . ( رک : پیشانه ي ِ « تعلیقات ِ اصل ِ ترانه ها » ) <br />رساله ي ِ دلگشا . ( ← کلّیّات ِ عبید ِ زاکانی ) <br />سخن و سخنوران ؛ فروزانفر . <br />شاعران ِ بی دیوان .تصحیح ِ محمود ِ مدبّری . <br />صحاح الفرس . تصحیح ِ عبدالعلی طاعتی . <br />طربخانه . یار احمد ِ رشیدی . تصحیح ِ همایی . <br />فرهنگ ِ فارسی ِ معین . <br />فرهنگ ِ کوچک ِ زبان ِ پهلوی ؛ دیوید نیل مکنزی . ترجمه ِ مهشید ِ میر فخرایی . <br />کلّیّات ِ عبید ِ زاکانی . چاپ ِ انتشارات ِ اقبال . <br />کلّیّات ِ عبید ِ زاکانی . تصحیح ِ محمّد جعفر ِ محجوب . امریکا . <br />لطایف الطّوایف ؛ فخر الدّین علی صفی . تصحیح ِ گلچین ِ معانی . <br />لغت فرس . تصحیح ِ مجتبایی / صادقی . <br />لغت نامه . <br />المعجم ؛ شمس ِ قیس ِ رازی . تصحیح ِ قزوینی . مجدد : مدرّس ِ رضوی . <br />موسیقی ِ شعر ؛ محمّد رضا شفیعی کدکنی . <br />نزهه المجالس ؛ جمال ِ خلیل ِ شروانی . تصحیح ِ محمّد امین ریاحی . <br />وزن ِ شعر ِ فارسی ؛ خانلری . <br />هزلیّات ِ فوقی یزدی . تصحیح ِ مدرّس ِ گیلانی . <br /> <br />□ <br />یادآوری ِ پایان : گذشته از اندک موارد ِ نادرستی ِ حروف نگاری که ممکن است وجود داشته باشد ، دو مورد ِ اساسی هست که درآن خلاف ِ نظر ِ خویش عمل کرده ام و این از راه ِ ناچاری بوده ، چون برنامه ي ِ فارسی ِ مورد ِ استفاده ي ِ من کمبود دارد : 1- نشانه ي ِ اضافه در واژه های ِ پایان یافته به « های ِ بیان ِ حرکت » مانند ِ خانه و ... ، که ناچار به صورتِ « ي ِ » آمده ؛ در حالی که باید با همزه می آمد .2- چند مورد واژه ي ِ عربی هست که باید به « تای ِ گرد ِ دو نقطه » نوشته شود و من پیدا نکردم و ناچار « ه » آورده ام . 3- « عجالتاً » هم باید با تای ِ گرد نوشته می شد که نشد ! <br /> <br /></p><div align="center"> <br /></div><div class="blogger-post-footer"><img width='1' height='1' src='https://blogger.googleusercontent.com/tracker/7261897-108682719668042727?l=khayyaami.blogspot.com'/></div>mitilathttp://www.blogger.com/profile/00198395812327102471noreply@blogger.com3